Oahspe – „Nowa Biblia” Johna Ballou Newbrougha. Dzieje, treść, kosmologia, autor i tajemnica jednego z najosobliwszych objawień XIX wieku

Oahspe nie jest zwyczajną książką okultystyczną. Jest rozległym, wielowarstwowym zbiorem ksiąg stylizowanych na objawienie: kosmiczną kroniką, alternatywną historią religii, traktatem o życiu po śmierci, katalogiem symboli, programem odnowy moralnej i projektem nowego społeczeństwa. Po raz pierwszy ukazała się w Nowym Jorku w 1882 roku jako Oahspe: A New Bible in the Words of Jehovih and His Angel Embassadors. Jej twórca – a we własnym rozumieniu raczej odbiorca i „pisarz” przekazu – był amerykańskim dentystą, lekarzem, wynalazcą, podróżnikiem i spirytystą Johnem Ballou Newbroughem (1828–1891).

Według relacji Newbrougha tekst został wystukany na wczesnej maszynie do pisania pod wpływem inteligencji duchowych. Przez pięćdziesiąt tygodni, przed świtem, jego ręce miały pracować niezależnie od świadomej woli. Powstało dzieło liczące w pierwszym wydaniu około dziewięciuset stron dużego formatu, uzupełnione niezwykłymi tablicami, mapami, diagramami, znakami „starożytnych” alfabetów i późniejszymi portretami proroków. Niektóre współczesne składy przekraczają tysiąc stron, lecz często powtarzane określenie pierwszej edycji jako „ponadtysiącstronicowej” jest nieprecyzyjne.

Najuczciwsza definicja brzmi zatem: Oahspe jest XIX-wiecznym tekstem objawieniowym, którego powstanie Newbrough tłumaczył pismem automatycznym. Historyk może potwierdzić istnienie książki, okoliczności publikacji i to, że jej wydawca składał takie oświadczenia. Nie może natomiast na podstawie tych świadectw rozstrzygnąć, czy źródłem tekstu były byty duchowe, procesy nieświadome, niezwykła twórczość samego Newbrougha, czy połączenie tych możliwości.

Spis treści artykułu

1. Czym właściwie jest Oahspe?
2. Znaczenie tytułu i problem słowa „Biblia”
3. John Ballou Newbrough – pełniejsza biografia
4. Jak według Newbrougha powstała księga?
5. Pierwsze wydanie, edycja z 1891 roku i późniejsze wersje
6. Gdzie czytać, przekłady i prawa do tekstu
7. Budowa i najważniejsze księgi Oahspe
8. Kosmologia: Corpor, Atmospherea i Etherea
9. Bóg, aniołowie, śmierć i duchowy rozwój
10. Alternatywna historia religii i postać Jezusa
11. Etyka Faithistów
12. Język, symbole, mapy i ilustracje
13. Kolonia Shalam – próba wcielenia księgi w życie
14. Faithism po śmierci Newbrougha
15. Miejsce Oahspe w dziejach ezoteryki
16. Ocena krytyczna i naukowa
17. Najczęściej powtarzane twierdzenia – co wiemy naprawdę?
18. Jak dziś czytać Oahspe?
19. Źródła i literatura

Czym właściwie jest Oahspe?

Na karcie tytułowej pierwszego wydania dzieło przedstawiono jako „Nową Biblię” przekazaną w słowach Jehovih i jego anielskich posłańców. Miała ona opowiadać o wyższych i niższych niebiosach Ziemi w ciągu poprzednich 24 tysięcy lat, o powstawaniu planet i człowieka, o niewidzialnych światach, o działalności bogów i bogiń w niebiosach eterycznych, a także przynieść nowe przykazania dla współczesnej ludzkości.

Nie jest to jednak Biblia w znaczeniu chrześcijańskim ani przekład starszego zabytku. To nowa kompozycja powstała w środowisku amerykańskiego spirytyzmu końca XIX wieku. Składa się z dziesiątek „ksiąg wewnętrznych”, które różnią się stylem i funkcją. Jedne mają formę kosmicznej kroniki, inne dialogu, kodeksu moralnego, hymnu, komentarza religioznawczego, opisu rytuałów, atlasu lub słownika. W części wydań tekst biegnie równolegle na dwóch poziomach strony: jedna narracja przedstawia wydarzenia w niebie, druga ich ziemski odpowiednik.

Najbliższymi współczesnymi kategoriami byłyby: tekst mediumiczny, objawienie prywatne, mitologia synkretyczna, kosmologia ezoteryczna i utopia religijno-społeczna. Żadna z nich osobno nie obejmuje całego przedsięwzięcia.

Co znaczy słowo „Oahspe”?

W słowniku dołączonym do dzieła nazwę tłumaczy się przez trzy sfery: niebo, ziemię – nazywaną także corpor – oraz ducha. Ma ona oznaczać „wszystko” albo sumę wiedzy materialnej i duchowej dostępnej w danej epoce. Dzisiejsze grupy Faithistów wymawiają nazwę zazwyczaj w przybliżeniu „o-ah-spi”. Nie jest to jednak słowo poświadczone w którymkolwiek znanym języku starożytnym; należy do prywatnego słownika księgi.

Także określenie „Nowa Biblia” łatwo zrozumieć zbyt dosłownie. W relacji z prezentacji książki w październiku 1882 roku Newbrough miał podkreślać, że nie chce ustanawiać bezwzględnego, nieomylnego autorytetu. W liście do spirytystycznego czasopisma Banner of Light pisał natomiast, że wartość książki powinna zależeć od jej treści, a nie od nazwiska autora lub deklarowanego natchnienia. Powstaje tu charakterystyczne napięcie: tytuł i styl żądają uwagi należnej objawieniu, lecz sam odbiorca przekazu odcinał się od prostego kultu księgi i człowieka.

John Ballou Newbrough – dentysta, wynalazca, spirytysta i reformator

Dzieciństwo i edukacja

John Ballou Newbrough urodził się 5 czerwca 1828 roku w okolicy Mohicanville w stanie Ohio, w rodzinie rolniczej. Późniejsze biografie podają, że jego ojcem był William Newbrough, człowiek wykształcony, lecz sceptyczny wobec doświadczeń duchowych syna, a matką Elizabeth z domu Polsley – osoba bardziej otwarta na religijność i spirytyzm. Drugie imię chłopca miało upamiętniać Hoseę Ballou, wpływowego amerykańskiego kaznodzieję uniwersalistycznego.

Duża część barwnych historii z dzieciństwa Newbrougha pochodzi z późnych, przychylnych biografii: opowieści o widzeniu duchów, karach wymierzanych przez ojca czy finansowaniu nauki ze sprzedaży wełny i jaj. Nie muszą być fałszywe, ale należy pamiętać, że powstawały w otoczeniu, które postrzegało bohatera jako medium i reformatora. Najlepiej udokumentowany obraz pojawia się dopiero w dorosłym życiu.

Newbrough kształcił się w dziedzinie medycyny i stomatologii. W źródłach występują różne nazwy instytucji w Cincinnati i Cleveland, co częściowo wynika ze zmian organizacyjnych ówczesnych szkół medycznych. Ostatecznie związał karierę przede wszystkim ze stomatologią. Praktykował w kilku miastach – wymienia się Dayton, Cincinnati, St. Louis, Filadelfię i Nowy Jork – a zawodowy sukces dał mu materialną niezależność i kontakt z nowoczesną techniką.

Gorączka złota, podróże i działalność literacka

Biografowie Newbrougha opisują jego udział w kalifornijskiej gorączce złota, a następnie podróż do Australii i pobyt na polach złotonośnych Ballarat. Miał zdobyć tam majątek, po czym odbyć rozległe podróże po Europie i Azji. Szczegóły finansowe bywają powtarzane bez wskazania dokumentów, dlatego bezpieczniej mówić o dobrze utrwalonej tradycji biograficznej niż o całkowicie odtworzonym itinerarium.

Z doświadczeniami kalifornijskimi wiązała się powieść The Lady of the West; or, The Gold Seekers, wydana pod nazwiskiem John Ballou w Cincinnati w 1855 roku. Fakt ten jest ważny: autor Oahspe nie był człowiekiem bez wcześniejszej praktyki pisarskiej. Miał doświadczenie w tworzeniu rozbudowanej narracji jeszcze przed okresem intensywnego zaangażowania w spirytyzm.

Newbrough jako wynalazca

Jego pomysłowość techniczna nie jest legendą. Rejestry patentowe potwierdzają między innymi patenty na mechaniczne urządzenia liczące. Patent US 21,621 z 1858 roku opisuje maszynę do dodawania liczb, a US 27,418 z 1860 roku – bardziej rozwinięty mechanizm z obracającymi się pierścieniami cyfr. Przypisuje mu się również rozwiązania z zakresu stomatologii, obróbki gumy, wentylacji, kolejnictwa i ćwiczeń fizycznych.

Ten aspekt biografii pomaga zrozumieć Oahspe. Jej twórca łączył wyobraźnię religijną z mentalnością konstruktora. Niebiosa opisane w księdze przypominają ogromną administrację: mają urzędy, stopnie, hierarchie, drogi, okręgi, floty i procedury transportowania dusz. Kosmos jest zarazem świątynią i maszyną.

Spirytyzm i poszukiwanie „wyższych” komunikatów

Newbrough datował swoje poważne badania spirytyzmu na wiele lat przed powstaniem Oahspe. Twierdził, że odwiedził i badał ponad dwustu mediów. Z czasem przestały mu wystarczać wiadomości przypisywane zmarłym krewnym i znajomym. Chciał poznać organizację zaświatów, sposób poruszania się aniołów oraz ogólny plan wszechświata.

Przyjął rygorystyczną dyscyplinę: zrezygnował z mięsa, ryb, mleka i masła, wstawał przed świtem, kąpał się dwa razy dziennie, modlił się i prowadził codzienny rachunek sumienia. W jego interpretacji oczyszczenie ciała i charakteru miało umożliwiać kontakt nie z przypadkowymi duchami, lecz z bytami moralnie rozwiniętymi. Współczesny badacz może w tym widzieć również wieloletni trening koncentracji, autosugestii i wchodzenia w odmienne stany świadomości.

Życie rodzinne – ostrożność wobec niezgodnych biografii

Późniejsze zestawienia genealogiczne podają, że w 1860 roku Newbrough poślubił Rachel Turnbull i miał z nią dzieci. Materiały dotyczące Shalam nazywają natomiast Frances Van de Water Sweet jego żoną, a po śmierci Newbrougha – wdową, która w 1893 roku poślubiła finansistę kolonii Andrew Howlanda. Popularne biografie rzadko wyjaśniają tę zmianę i nie powinno się uzupełniać luki domysłem. Jest to przykład szerszego problemu: dokumentacja życia Newbrougha istnieje, lecz internetowe życiorysy często kopiują od siebie szczegóły bez pokazania ich pochodzenia.

Śmierć

Newbrough zmarł 22 kwietnia 1891 roku podczas epidemii grypy, która dotknęła okolice Las Cruces. Miał 62 lata. Pozostawił po sobie nie tylko księgę, lecz także działającą – choć już wtedy kruchą – wspólnotę Shalam, sieć uczniów oraz problem wydawniczy, który do dziś komplikuje pytanie: „Które Oahspe jest właściwym Oahspe?”

Jak według Newbrougha powstało Oahspe?

Najważniejszym świadectwem jest list Newbrougha z 21 stycznia 1883 roku do redaktora bostońskiego pisma spirytystycznego Banner of Light. Jego tekst zachował późniejszy pamflet Kosmon Press The Origin of Oahspe.

Newbrough opisał proces następująco:

1. Podczas seansów od dawna doświadczał mimowolnych ruchów rąk, pisania w różnych kierunkach, transu oraz wrażeń słuchowych i wzrokowych.
2. Po latach badań i kilkuletnim okresie dyscypliny usłyszał polecenie zakupu maszyny do pisania – urządzenia wówczas wciąż nowego i dalekiego od powszechności.
3. Uczył się obsługi maszyny, lecz – jak twierdził – tylko z miernym powodzeniem.
4. Pewnego poranka światło miało spocząć na jego dłoniach, które przez około piętnaście minut gwałtownie uderzały w klawisze.
5. Otrzymał polecenie, by nie czytać zapisanych kart, tylko odkładać je na bok.
6. Sesje trwały przed świtem przez pięćdziesiąt tygodni, zwykle około pół godziny.
7. Po zakończeniu miał przeczytać i opublikować materiał jako Oahspe.
8. Rysunki miały powstawać podobnie, ołówkiem, choć część – na przykład przedstawienia Saturna i egipskich ceremonii – polecono mu kopiować z innych książek.

Relacja jest interesująca także dlatego, że Newbrough nie twierdził, iż każda ilustracja pojawiła się bez ziemskiego pierwowzoru. Sam przyznał istnienie zapożyczeń ikonograficznych. To osłabia uproszczoną legendę o kompletnym dziele materializującym się bez udziału lektur i kultury autora.

Czy był to trans?

W potocznym opisie często mówi się, że Newbrough „napisał książkę w transie”. Jego własne słowa są bardziej złożone. Opisywał automatyczną kontrolę rąk, widzenie światła i anielskich dłoni oraz słyszenie głosów, ale równocześnie zachowywał regularny tryb życia i praktykę dentystyczną. Nie przedstawił procesu jako pięćdziesięciotygodniowej utraty świadomości, tylko jako krótkie, powtarzane sesje odmiennego działania.

Z punktu widzenia historii psychologii pismo automatyczne może wiązać się z ruchami ideomotorycznymi, dysocjacją, absorpcją, autosugestią i nieświadomą twórczością. Taka interpretacja wyjaśnia możliwość powstawania tekstu bez poczucia świadomego autorstwa, ale sama nie rekonstruuje całego procesu Newbrougha. Nie zachowały się kontrolowane obserwacje sesji, nagrania ani oryginalny maszynopis pozwalający porównać tempo, poprawki i warstwy redakcyjne. Zostaje świadectwo uczestnika, materialny rezultat i późniejsza tradycja.

Historia wydań: dlaczego różne egzemplarze nie są identyczne?

W 1891 roku tytuł rozszerzono do Oahspe: A Light of Kosmon in the Words of the Creator Through His Angel Ambassadors. Bibliograficzny opis tej edycji zachował Google Books. Zmiany nie ograniczały się do korekty literówek: różne wydania dobierały, porządkowały i komentowały materiały w odmienny sposób.

Osobnym problemem jest Book of Knowledge – „Księga Wiedzy” – zachowana w arkuszach próbnych, lecz nieobecna w niektórych kluczowych wydaniach. Bywa traktowana jak apokryf Oahspe. Dzisiejsze edycje integrujące wszystkie dostępne materiały są przez to pełniejsze, ale jednocześnie bardziej oddalone od konkretnego egzemplarza z 1882 roku.

Według tradycji wydawniczej oryginalny rękopis lub maszynopis przechowywano po śmierci Newbrougha w piwnicy domu w El Paso, gdzie został zniszczony przez powódź. Informację tę przekazuje pamflet Kosmon Press; brak pierwowzoru uniemożliwia współczesną krytykę genetyczną tekstu. Nie można już sprawdzić, które poprawki naniósł Newbrough, które redaktorzy, a które wywodzą się z błędów składu.

Wniosek praktyczny: przy cytowaniu należy zawsze podawać rok i wydawcę. „Tekst Oahspe” nie jest pojedynczym, całkowicie stabilnym obiektem.

Gdzie czytać, przekłady i prawa do tekstu

Najpewniejszą podstawą badań są dziś anglojęzyczne skany dawnych wydań. Cyfrowy egzemplarz związany z pierwszym wydaniem udostępnia Google Books, wydanie z 1891 roku znajduje się w tym samym katalogu, a tekst oparty na edycji z 1912 roku można czytać w Internet Sacred Text Archive. Do wygodnej lektury i wyszukiwania służy Oahspe Standard Edition, trzeba jednak pamiętać, że jest to opracowanie scalające kilka tradycji tekstowych, a nie fotograficzna reprodukcja pierwodruku.

Repozytoria współczesnych Faithistów wymieniają tłumaczenia lub wybory między innymi po niderlandzku, portugalsku, rosyjsku, francusku i hiszpańsku. Nie udało się odnaleźć wiarygodnego, kompletnego wydania polskiego. Polski czytelnik, który chce poznać całość bez pośrednictwa streszczeń, powinien więc obecnie korzystać z tekstu angielskiego i porównywać fragmenty z faksymile.

Oryginalne wydania z 1882 i 1891 roku należą w Stanach Zjednoczonych do domeny publicznej ze względu na datę publikacji. Nie oznacza to jednak, że każdy współczesny skład, przekład, wstęp, przypisy lub cyfrowa rekonstrukcja są automatycznie wolne od odrębnych praw. Do publikacji dłuższych cytatów i ilustracji najbezpieczniej wybierać oznaczone skany historyczne, a przy materiałach redagowanych sprawdzać licencję konkretnej edycji. Jest to wskazówka bibliograficzna, nie porada prawna.

Budowa dzieła i najważniejsze księgi

Współczesna Standard Edition porządkuje materiał w czterdzieści głównych jednostek. Pełny spis treści pokazuje rozpiętość projektu. Najważniejsze grupy przedstawiają się następująco:

1. Prolog i podstawowe głosy

• Tae’s Prayer – modlitwa otwierająca;
• Oahspe Prologue – wprowadzenie do objawienia;
• Voice of Man – „Głos Człowieka”, egzystencjalne pytania istoty ludzkiej;
• Book of Jehovih – zarys Boga-Stwórcy, stworzenia i zasad kosmicznych.

2. Wielkie księgi cykli niebiańskich

Należą tu księgi Sethantesa, Ah’shonga, Apha, Sue, Apolla, Thora, Ozyrysa, Fragapattiego, Cpenta-armij i Liki, przeplatane księgami Panów. Postacie znane z mitologii otrzymują nową rolę: nie są najwyższymi bogami, lecz rozwiniętymi duchami sprawującymi czasowe urzędy w wielkim porządku Jehovih.

3. Alternatywna historia ludzkości i religii

• Book of God’s Word – między innymi historia Zaratusztry;
• First Book of God – opowieści o Po, Abrahamie, Brahmie i Eawahtah;
• Book of Wars Against Jehovih – wojny w światach duchowych i działalność fałszywych bogów;
• Book of the Arc of Bon – historie Capilyi, Mojżesza i Chine;
• God’s Book of Eskra – dzieje Sakayi, Ka’yu/Confucjusza i Joshu/Jezusa;
• Book of Es – dalsza kronika historii duchowej i ziemskiej.

4. Księgi doktrynalne i moralne

• Book of Judgment – ocena człowieka według czynów, motywacji i służby;
• Book of Discipline – zasady życia i samodoskonalenia;
• Book of Inspiration – natura natchnienia i bezpośredniej relacji ze Stwórcą;
• Book of Knowledge – wiedza o stopniach rozwoju, świecie duchowym i praktyce;
• Book of Jehovih’s Kingdom on Earth – wizja wspólnoty na Ziemi, obejmująca Book of Shalam.

5. Język, obrzędy i kosmologia

• Book of Saphah – znaki, tablice, drzewa językowe, ceremonie, rzekome pierwotne alfabet i mowa;
• God’s Book of Ben – materiały historyczno-kosmologiczne;
• Book of Cosmogony and Prophecy – fizyka, wiry, cykle kosmiczne i proroctwa;
• rozbudowane glosariusze, wykazy postaci, mapy i indeksy.

Ta różnorodność tłumaczy, dlaczego czytelnicy mają skrajnie odmienne wrażenia. Kto otworzy Book of Judgment, znajdzie przejrzystą etykę służby. Kto zacznie od kronik niebiańskiej administracji, spotka setki nazw, tytułów i miejsc. Kto trafi na Saphah, zobaczy pseudoepigraficzny atlas alfabetów i obrzędów.

Kosmologia Oahspe: trzy światy i kosmos pełen życia

Corpor

Corpor oznacza sferę materialną – wszystko, co ma rozciągłość i jest dostępne zmysłom. Ziemia i ciała niebieskie należą do corpor, lecz materia nie jest jedynym poziomem rzeczywistości.

Atmospherea

Atmospherea to związana z planetą strefa duchowa, „niższe niebo” Ziemi. Trafiają do niej ludzie po śmierci. Znajdują się tam zarówno uporządkowane królestwa, szkoły i miejsca pomocy, jak i obszary chaosu tworzone przez duchy przywiązane do egoizmu, przemocy lub ziemskich nawyków. „Piekło” nie jest wieczną karą ustanowioną przez Stwórcę, lecz stanem i środowiskiem wytwarzanym przez upadłe wspólnoty duchowe.

Etherea

Etherea obejmuje wyższe, bardziej subtelne niebiosa, niezwiązane trwale z jedną planetą. Zamieszkują je zaawansowane istoty, które podróżują między światami, obejmują urzędy, wspierają niższe sfery i zabierają dojrzałe dusze ku dalszej „resurekcji”, czyli wznoszeniu się.

Cykle

Ziemia wraz z Układem Słonecznym ma według księgi poruszać się przez obszary przestrzeni o różnych właściwościach duchowych i materialnych. Ważne są cykle trwające przeciętnie około 3000 lat, większe okresy 24- i 72-tysięczne oraz gigantyczny obieg liczony w milionach lat. Zmiana „gęstości” regionu kosmicznego wpływa na rozwój religii, cywilizacji, zdolności mediumiczne i kondycję zaświatów.

Planety, wiry i statki eteryczne

Planety powstają z materii gromadzonej przez wiry. Zjawiska takie jak grawitacja, światło, elektryczność, magnetyzm i pogoda zostają włączone do jednej metafizyki subtelnych sił. Wyższe istoty podróżują ogromnymi pojazdami przez przestrzeń. Z tego powodu Oahspe bywa dziś czytane jako prekursor literatury ufologicznej i „kosmicznych objawień”. Należy jednak pamiętać, że jego statki należą przede wszystkim do geografii duchowej, a nie do współczesnego modelu metalicznych pojazdów obcych cywilizacji.

Twierdzenie, że Newbrough jako pierwszy użył angielskiego słowa star-ship, jest interesujące, lecz wymaga ostrożności. Wczesne użycie tego wyrażenia w Oahspe jest realne, ale bez pełnego przeglądu korpusów XIX-wiecznych nie należy ogłaszać pewnego pierwszeństwa.

Stwórca, bogowie, aniołowie i człowiek

Jehovih nie jest jednym z bogów

Najwyższa rzeczywistość nazywana jest Jehovih, ale również Wielkim Duchem, Ormazdem, Egoquimem, Eloih, „Ja Jestem”, Niewidzialnym, Wiecznie Obecnym i Wszechświatłem. Stwórca ma aspekt ojcowski i macierzyński; imię Om wiąże się z wymiarem matczynym. Nie jest antropomorficznym władcą siedzącym w jednym miejscu, lecz żywą całością obecną we wszystkich światach.

To zasadniczo odróżnia Jehovih od „Boga” i „Pana”. W Oahspe słowa God i Lord są tytułami urzędowymi. Noszą je wysoko rozwinięte istoty, które kiedyś były śmiertelne. Mogą sprawować władzę mądrze albo zbuntować się i podawać za najwyższego Stwórcę. Właśnie z działalności fałszywych bogów księga wyprowadza dogmatyzm, wojny religijne i kult jednostki.

Kim są aniołowie?

Anioł jest po prostu człowiekiem po śmierci ciała – mężczyzną lub kobietą w świecie duchowym. Nie staje się automatycznie mądry ani dobry. Zachowuje przyzwyczajenia, charakter i pragnienia, dlatego nowo zmarli wymagają opieki oraz edukacji. Księga używa wielu technicznych określeń: es’yans to duchy świeżo zmarłych, asaphs – aniołowie przyjmujący je po śmierci, a drujas – duchy niskiego stopnia, silnie związane z materią i ludźmi.

Nie ma wiecznego potępienia

Każda istota może się rozwijać. Upadek i wznoszenie są procesami, nie ostatecznymi wyrokami. Dusza trafia po śmierci do środowiska odpowiadającego jej nawykom i aspiracjom, lecz nawet najniższy duch może otrzymać pomoc. Ostateczny kierunek jest uniwersalistyczny: prędzej czy później wszyscy mają zwrócić się ku światłu.

„Stopień” człowieka

Wartość duchową opisuje pojęcie grade – stopnia lub poziomu. Nie zależy on od deklarowanego wyznania, lecz od dojrzałości, panowania nad sobą, prawdomówności, zdolności współpracy i służby innym. Narody oraz wspólnoty również mogą wznosić się albo cofać.

Bez zbawiciela-pośrednika

Oahspe jest nieufne wobec kultu pośredników. Człowiek powinien uczyć się rozpoznawania Stwórcy bezpośrednio, poprzez wewnętrzne światło i bezinteresowny czyn. Prorocy są nauczycielami, nie jedynymi wcieleniami absolutu. Z tej perspektywy księga jest zarazem religijna i antyklerykalna.

Alternatywna historia religii

Jednym z najbardziej ambitnych i najbardziej kontrowersyjnych celów Oahspe jest napisanie na nowo dziejów religii. Abraham, Mojżesz, Zaratusztra, Brahma, Buddha/Sakaya, Konfucjusz/Ka’yu oraz Jezus/Joshu zostają wpisani we wspólny kosmiczny plan. Ich ziemskie misje odpowiadają zmianom w administracji niebios i kolejnym cyklom rozwoju ludzkości.

Dzieło nie traktuje tradycji religijnych jako całkowicie niezależnych. Widzi w nich fragmenty jednego objawienia, później deformowane przez kapłanów, władców, błędne duchy i fałszywych bogów. Imiona bóstw różnych kultur stają się czasem tytułami tych samych kosmicznych urzędników, a podobieństwa słów są przedstawiane jako pozostałości pierwotnego języka.

Jezus, Joshu i Looeamong

Popularne streszczenia mówią niekiedy, że Oahspe uznaje Jezusa za złego ducha. To zbyt proste. Księga odróżnia żydowskiego nauczyciela Joshu od potężnej istoty duchowej Looeamonga, która miała zawłaszczyć jego dziedzictwo, przyjąć rolę boskiego Chrystusa i stworzyć system oparty na kulcie. Krytyka dotyczy więc przede wszystkim późniejszej instytucjonalnej konstrukcji chrześcijaństwa, a nie każdej nauki przypisywanej historycznemu Jezusowi.

Dla chrześcijaństwa ortodoksyjnego jest to oczywiście pogląd nie do przyjęcia. Dla historyka religii stanowi typowy przykład XIX-wiecznego synkretyzmu: autor zachowuje moralny autorytet wielkich nauczycieli, ale odbiera wyłączność ich tradycjom i podporządkowuje je własnemu systemowi.

Etyka Faithistów: praktyczna strona Oahspe

Za fantastyczną kosmologią kryje się dość spójny program moralny. Najważniejsze zasady to:

• służba innym jako główna miara rozwoju duchowego;
• pokój i nieagresja, odrzucenie wojny i przemocy;
• wegetarianizm lub dieta roślinna, uzasadniane współczuciem i czystością duchową;
• prawdomówność, samodyscyplina i skromność;
• opieka nad dziećmi, ubogimi i wykluczonymi;
• bezpośrednia modlitwa do Stwórcy bez obowiązkowego zbawiciela lub kapłańskiego pośrednictwa;
• wspólnotowość – małe grupy rodzin współpracujące gospodarczo i duchowo;
• ostrożność wobec mediumizmu: nie każdy duch jest mądry, a fascynacja zjawiskami może przyciągać istoty niskiego poziomu;
• duchowy uniwersalizm: człowiek nie jest potępiony za samą przynależność religijną lub niewiarę.

Współczesne organizacje Faithistów różnie interpretują szczegóły. Universal Faithists of Kosmon podkreślają między innymi przebaczenie i bezwarunkową miłość oraz zaznaczają, że dieta roślinna nie daje nikomu moralnej wyższości. To ważna ewolucja: ruch nie jest jednolitą denominacją zarządzaną przez jeden urząd.

Prywatny język, hieroglify i niezwykłe ilustracje

Oahspe tworzy setki nazw i terminów. Niektóre przypominają słowa hebrajskie, perskie, sanskryckie, egipskie lub wywodzące się z języków rdzennych mieszkańców Ameryki; inne są całkowicie swoiste. Glosariusz definiuje między innymi corpor, etherea, es, hada, su’is, sar’gis, grade i ingrade.

Book of Saphah przedstawia tablice znaków, „pierwotne” sylaby, drzewa rozwoju języków i ceremonie wtajemniczenia. Metoda polega często na swobodnym łączeniu podobnie brzmiących wyrazów. Nie odpowiada to zasadom nowoczesnego językoznawstwa historyczno-porównawczego, które wymaga regularnych odpowiedniości głoskowych, chronologii i udokumentowanych form pośrednich. Materiał jest jednak fascynujący jako przykład ezoterycznej wyobraźni językowej epoki.

Ilustracje są jedną z najbardziej oryginalnych cech książki. Obejmują:

• mapy zatopionych lądów, w tym Pan lub Whaga na Pacyfiku;
• schematy wirów planetarnych i dróg kosmicznych;
• tablice znaków i pieczęci;
• plany świątyń i obrzędów;
• portrety Zaratusztry, Konfucjusza i innych nauczycieli;
• wizje trzech światów: Corpor, Atmospherei i Etherei.

Część rysunków jest nieporadna, część hipnotyczna i zaskakująco nowoczesna. Redaktor Internet Sacred Text Archive zauważył, że ich wewnętrzne pejzaże wyprzedzają surrealizm. Nie jest to dowód nadprzyrodzonego pochodzenia, lecz trafna obserwacja estetyczna: obrazy rzeczywiście nie przypominają typowej ilustracji religijnej swojej epoki.

Shalam – gdy „Nowa Biblia” stała się eksperymentem społecznym

Najważniejszym następstwem Oahspe nie była dyskusja literacka, lecz próba zbudowania wspólnoty opisanej w księdze. Shalam miało być miejscem wychowania osieroconych i porzuconych dzieci poza wpływem przemocy, alkoholizmu, nędzy i rywalizacji wielkiego miasta.

Od Nowego Jorku do Nowego Meksyku

Pierwszy zjazd Faithistów odbył się w 1883 roku. Po wcześniejszych, krótkotrwałych próbach osadniczych w New Jersey i stanie Nowy Jork, Newbrough, Andrew M. Howland i grupa wyznawców wybrali ziemię w dolinie Mesilla, niedaleko Doña Ana i Las Cruces. Jesienią 1884 roku około dwudziestu kolonistów rozpoczęło życie w namiotach i prostych zabudowaniach.

Podstawowym źródłem internetowym do historii kolonii jest wystawa New Mexico State University Library, oparta na miejscowych archiwach. Pokazuje ona, że przedsięwzięcie nie było wyłącznie fantazją. Powstały system irygacyjny, zbiornik wodny, gospodarstwo, warsztaty, szkoła, dom dziecka oraz rozległy Fraternum – budynek dla dorosłych członków wspólnoty.

Dzieci i idea „nowej rasy”

Newbrough marzył o wychowaniu setek, a nawet tysięcy dzieci. W praktyce przez Shalam przewinęło się około pięćdziesięciorga. Przywożono je z kilku miast; punkty przyjęć działały między innymi w Nowym Orleanie, Chicago, Kansas City i Filadelfii. Dzieci miały otrzymywać roślinną dietę, edukację praktyczną, opiekę, zabawę i wychowanie w pokoju.

Sformułowanie „nowa rasa”, używane w listach Newbrougha, brzmi dziś niepokojąco i wymaga kontekstu. Kolonia przyjmowała dzieci różnego pochodzenia etnicznego w epoce narastającego rasizmu naukowego i segregacji. Projekt był paternalistyczny i podporządkowywał dzieci utopijnej wizji dorosłych, ale dostępne opisy nie wskazują, aby jego celem była eugeniczna czystość rasowa. Przeciwnie, różnorodność wychowanków stanowiła część uniwersalistycznego programu.

Codzienność i trudności

Faithistom brakowało doświadczenia rolniczego, a pustynne warunki wymagały wiedzy miejscowych mieszkańców Doña Ana. To oni pomagali kolonistom budować z adobe, gotować fasolę i paprykę oraz przystosować gospodarstwo do doliny Rio Grande. Z czasem, dzięki kapitałowi Howlanda, Shalam dysponowało nowoczesną infrastrukturą, lecz nigdy nie osiągnęło planowanej skali.

Wspólnotę osłabiały konflikty, brak chęci do ciężkiej pracy u części przybyszy, niepewne rynki zbytu, powodzie, nieurodzaj i ogromne koszty. Dorośli otrzymywali utrzymanie, lecz nie pensje, co utrudniało odejście i powrót do normalnego życia. W pobliżu powstała mniej rygorystyczna osada Levitica, przeznaczona dla ludzi niegotowych na pełny komunizm Shalam.

Proces Ellis przeciwko Newbroughowi

W 1891 roku Jesse M. Ellis oskarżył Newbrougha i Howlanda o oszustwo w związku z pieniędzmi przekazanymi wspólnocie. Sprawa Ellis v. Newbrough trafiła do Sądu Najwyższego Terytorium Nowego Meksyku. Sąd stanął po stronie kolonii, a opinia sędziego Alfreda A. Freemana zasłynęła z ironicznego, literackiego stylu i drwin z kosmologii Oahspe. Bibliografia NMSU wskazuje druk orzeczenia w tomie szóstym raportów sądowych Nowego Meksyku, na stronach 181–193.

Koniec Shalam

Śmierć Newbrougha w 1891 roku była poważnym ciosem. Frances Newbrough i Andrew Howland próbowali kontynuować przedsięwzięcie, lecz obciążenia finansowe rosły. W 1901 roku kolonię zamknięto, a dzieci, które nie znalazły rodzin, skierowano do placówek w Dallas i Denver. Zabudowania stopniowo zniknęły; teren przekształcono później w gospodarstwa rolne.

Shalam nie można uczciwie opisać ani jako czystego raju, ani wyłącznie jako groteskowej sekty. Była realną próbą opieki nad porzuconymi dziećmi, prowadzoną z dużym idealizmem, lecz także z utopijną pewnością, słabym przygotowaniem ekonomicznym i paternalizmem właściwym epoce. Najlepszym opracowaniem monograficznym pozostaje książka Lee Priestley Shalam: Utopia on the Rio Grande, 1881–1907.

Faithism po Newbroughu

Wyznawców nauk Oahspe nazywa się Faithistami. Słowo nie oznacza po prostu osoby „wierzącej”; w księdze określa tych, którzy próbują żyć w bezpośredniej relacji ze Stwórcą i wcielać etykę służby. Już w latach 80. XIX wieku działały loże i grupy studiujące tekst.

Po upadku Shalam powstawały kolejne, zwykle niewielkie organizacje i wspólnoty:

• Faithist Brotherhood of Light w rejonie Denver;
• Essenes of Kosmon, związani z Wing Andersonem, najpierw w Utah, później w Montrose w Kolorado;
• Otis Acres w Arizonie;
• Universal Faithists of Kosmon;
• The Eloists, organizacja działająca od początku XX wieku;
• Kosmon Church w Wielkiej Brytanii, dziś działający jako Kosmon Sanctuary;
• mniejsze kręgi wydawnicze, internetowe i wspólnotowe w Stanach Zjednoczonych, Wielkiej Brytanii, Holandii i innych krajach.

Ruch nigdy nie stał się religią masową i nie ma jednego papieża, soboru ani obowiązującej wersji tekstu. Część wspólnot traktuje Oahspe jako świętą księgę, inne jako niedoskonały przewodnik. Współcześni Faithiści potrafią wprost stwierdzać, że książka nie jest nieomylna i powinna być oceniana w świetle sumienia, modlitwy i innych tradycji.

Gdzie umieścić Oahspe w historii idei?

Spirytyzm

Najbliższym środowiskiem był amerykański spirytyzm zapoczątkowany w połowie XIX wieku. Seanse, komunikaty od zmarłych, trans, jasnowidzenie i pismo automatyczne były dobrze znane. Newbrough wyróżniał się skalą: zamiast krótkich wiadomości stworzył kompletną kosmologię i historię świata.

Swedenborg i Andrew Jackson Davis

Emanuel Swedenborg opisywał uporządkowane światy duchowe, a Andrew Jackson Davis w The Principles of Nature i dziełach „harmonialnych” łączył jasnowidzenie z kosmologią. Oahspe należy do tej samej szerokiej rodziny objawień, choć tworzy własną terminologię i administracyjno-kosmiczny rozmach.

Teozofia

Towarzystwo Teozoficzne powstało w Nowym Jorku w 1875 roku, a Isis Unveiled Heleny Bławatskiej ukazała się w 1877 roku. Oba nurty interesowały się cyklami ludzkości, wspólnym źródłem religii, zatopionymi lądami i ukrytą wiedzą. Nie dowodzi to prostego zapożyczenia; pokazuje raczej wspólny klimat intelektualny, w którym religioznawstwo, kolonialne wyobrażenia o „Wschodzie”, ewolucjonizm i mediumizm mieszały się ze sobą.

Nowe amerykańskie pisma objawione

Oahspe można porównywać z Księgą Mormona, późniejszą Księgą Urantii i XX-wiecznymi tekstami channelingowymi. Porównanie dotyczy funkcji – nowej historii świata i nowego autorytetu – nie identyczności treści. Faithism pozostał mały, zdecentralizowany i etycznie pacyfistyczny.

Proto-ufologia i fantastyka kosmiczna

Statki eteryczne, zamieszkane planety, międzygwiezdne hierarchie i nauczyciele przybywający z wyższych światów brzmią dla dzisiejszego czytelnika jak literatura o UFO. Jednak dzieło powstało przed erą „latających spodków”. Jego kosmos jest duchowy, a język pojazdów służy wyobrażeniu transportu dusz. Późniejsi czytelnicy mogli łatwo przełożyć tę ikonografię na nowoczesną opowieść o kosmitach, ale nie wolno bezpośrednio utożsamiać obu systemów.

Ocena krytyczna: objawienie, literatura czy pseudonauka?

Jako dokument naukowy

Oahspe nie jest wiarygodnym źródłem wiedzy o geologii, archeologii, językoznawstwie, astronomii ani historii starożytnej. Nie istnieją niezależne dowody na zatopiony kontynent Pan w kształcie przedstawionym w księdze, na jej chronologię proroków, kosmiczną administrację Ziemi czy jeden „paniczny” prajęzyk. Teorie wirów i subtelnych gęstości nie tworzą testowalnego modelu porównywalnego z fizyką.

W przypadku języków księga opiera się głównie na podobieństwie dźwięków i swobodnym dzieleniu słów na znaczące sylaby. To metoda typowa dla ezoterycznych etymologii, lecz odrzucona przez językoznawstwo naukowe. Podobnie zestawienie bóstw i proroków mówi więcej o XIX-wiecznej religii porównawczej niż o rzeczywistych związkach historycznych.

Jako tekst religijny

Ocena zmienia się, jeśli potraktować Oahspe jako mit, teologię i ćwiczenie moralnej wyobraźni. Wówczas istotne są nie pomiary astronomiczne, lecz pytania: czy człowiek odpowiada za własny rozwój, czy piekło może być uleczone, czy religia usprawiedliwia przemoc, jak odróżnić autorytet od bałwochwalstwa i czy służba słabszym jest miarą duchowości.

Najmocniejszą stroną systemu jest uniwersalizm połączony z etyką służby. Najsłabszą – ogromna pewność, z jaką prywatna mitologia zastępuje ustalenia historyczne wielu kultur. Księga sprzeciwia się sekciarstwu, a równocześnie buduje własny zamknięty słownik, w którym wszystkie religie zostają podporządkowane jednemu objawieniu.

Jako literatura

Styl imituje Biblię króla Jakuba, miesza archaizmy z językiem XIX wieku, tworzy neologizmy i długie katalogi nazw. Bywa monotonny i niemal nieprzenikniony. Jednocześnie niektóre modlitwy, wizje, sceny kosmicznych podróży i fragmenty etyczne mają dużą siłę. Surrealista David Gascoyne uznał książkę za wyjątkowo zadziwiającą; sceptyk Martin Gardner widział w niej skrajny przykład fantastycznej pseudokosmologii. Obie reakcje mówią coś prawdziwego o tekście: potrafi on zachwycić rozmachem i znużyć nadmiarem w tej samej chwili.

Problem źródła

Nie ma rozstrzygającego dowodu, że Newbrough świadomie popełnił mistyfikację. Nie ma też niezależnego dowodu, że tekst podyktowały anioły. Możliwe stanowiska obejmują:

1. autentyczne objawienie duchowe – interpretacja wierzących;
2. automatyzm psychiczny i twórczość nieświadoma;
3. świadomą kompozycję przedstawioną jako przekaz;
4. proces mieszany: materiał automatyczny, świadoma redakcja, lektury, kopiowanie ilustracji i późniejsze opracowanie wydawnicze.

Ostatnia możliwość najlepiej odpowiada temu, co wiemy o wielu tekstach mediumicznych: doświadczenie odbierane przez twórcę jako niezależne może współistnieć z zapożyczeniami, redakcją i wpływem kultury. Nie jest to diagnoza Newbrougha, lecz ostrożny model historyczny.

Najczęściej powtarzane twierdzenia – co wiemy naprawdę?

Jak dziś czytać Oahspe?

Najgorszą metodą jest rozpoczęcie od przypadkowego tomu i założenie, że wszystkie nazwy trzeba natychmiast zapamiętać. Lepsza kolejność wygląda następująco:

1. Najpierw geneza tekstu: list Newbrougha w The Origin of Oahspe.
2. Potem części krótkie: Voice of Man i Book of Jehovih.
3. Następnie etyka: Book of Judgment, Discipline i Inspiration.
4. Dopiero później kroniki: Fragapatti, Wojny przeciw Jehovih, Łuk Bon, Eskra i Es.
5. Na końcu materiały techniczne: Saphah, Cosmogony and Prophecy, glosariusze oraz tablice.

Warto równolegle porównywać co najmniej dwa świadectwa: faksymile wydania historycznego i czytelną edycję współczesną. Modernizacja języka ułatwia odbiór, lecz może ukryć osobliwości pierwotnego stylu. Przy badaniu ilustracji najlepszy jest skan, nie sam tekst przepisany do HTML.

Dlaczego Oahspe nadal fascynuje?

Nie dlatego, że potwierdziła ją astronomia lub archeologia. Fascynuje, ponieważ łączy rzeczy, które zwykle pozostają osobno:

• wczesną maszynę do pisania i starotestamentową stylizację;
• spirytyzm i mechaniczną wyobraźnię wynalazcy;
• kosmiczne statki i moralność opieki nad sierotami;
• radykalny uniwersalizm i prywatny, niemal hermetyczny język;
• fantastyczną historię wszechświata i bardzo konkretną próbę założenia gospodarstwa na pustyni;
• sprzeciw wobec religijnego autorytaryzmu i jednoczesne ogłoszenie nowego objawienia.

Oahspe jest pomnikiem epoki, w której nowe technologie nie wypierały duchów, lecz dawały im nowe narzędzia. Maszyna do pisania stała się medium w podwójnym znaczeniu: urządzeniem komunikacji i narzędziem medium. Newbrough nie przedstawił nieba jako statycznego chóru, ale jako ruchliwy wszechświat szkół, flot, biur, kolonii i akcji ratunkowych. Jego niebiosa są Ameryką epoki kolei, telegrafu, patentów, reform społecznych i religijnego eksperymentu przeniesioną w kosmos.

Można odrzucić naukowe i historyczne roszczenia książki, a mimo to uznać jej znaczenie. Jest wyjątkowym dokumentem wyobraźni religijnej, historii mediumizmu, dziejów technologii pisania i amerykańskich utopii. Jest też przestrogą: szlachetna etyka nie gwarantuje prawdziwości kosmologii, a wielka wizja nie zastępuje wiedzy rolniczej, ekonomii ani krytyki źródeł.

Podsumowanie

Oahspe to jedno z najbardziej niezwykłych dzieł objawieniowych XIX wieku. Powstało na styku spirytyzmu, religii porównawczej, utopii społecznej, fantastyki kosmicznej i osobowości niezwykle twórczego dentysty-wynalazcy. Newbrough twierdził, że był narzędziem anielskich inteligencji; materiał historyczny pozwala potwierdzić jego relację jako fakt biograficzny, nie zaś jej metafizyczne wyjaśnienie.

Książka nie jest wiarygodną encyklopedią starożytności ani fizyki. Jest natomiast imponującą mitologią o wszechświecie, w którym żadna dusza nie jest skazana na zawsze, bogowie są tylko urzędnikami, religie mogą ulec korupcji, a prawdziwą miarą duchowego poziomu pozostaje bezinteresowna służba. Najbardziej niezwykłe jest to, że jej autor próbował urzeczywistnić tę etykę – i zbudował Shalam, kruchą „krainę dzieci” nad Rio Grande.

Źródła i literatura

1. John Ballou Newbrough, Oahspe: A New Bible…, pierwsze wydanie z 1882 roku, Google Books.
2. John Ballou Newbrough, Oahspe: A Light of Kosmon…, wydanie 1891, Google Books.
3. John Ballou Newbrough, The Origin of Oahspe – przedruk listu do Banner of Light z 21 stycznia 1883 roku.
4. Oahspe: A Kosmon Bible, Internet Sacred Text Archive – tekst oparty na trzecim wydaniu z 1912 roku.
5. Oahspe Standard Edition – pełny spis ksiąg i materiały porównawcze.
6. Jehovih.org – zestawienie wydań cyfrowych i przekładów.
7. New Mexico State University Library, Shalam Colony: A Utopian Experiment.
8. Linda Blazer, Bibliography of Shalam Colony / Oahspe / Faithist Materials, NMSU Library.
9. Reed McConnell, „Orphan Utopia: John Ballou Newbrough’s Desert Colony”, Cabinet, nr 63, 2017.
10. Lee Priestley, Shalam: Utopia on the Rio Grande, 1881–1907, Texas Western Press, 1988.
11. Katherine D. Stoes, „The Land of Shalam: A Strange Experience in Child Life”, New Mexico Historical Review, 1958.
12. Daniel Simundson, „Strangers in the Valley: The Rio Grande Republican and Shalam, 1884–1891”, New Mexico Historical Review, t. 45, nr 3, 1970.
13. Patent US 21,621 – Machine for Adding Numbers, 1858.
14. Patent US 27,418 – Adding Machine, 1860.
15. Martin Gardner, Urantia: The Great Cult Mystery, Prometheus Books, 2008, s. 171–175.
16. Gordon Stein, Encyclopedia of Hoaxes, Gale Research, 1993, s. 52–53.

Nota metodologiczna: przy rekonstrukcji biografii oddzielono fakty potwierdzone drukami, patentami i archiwami od tradycji hagiograficznej Faithistów. Sformułowania „według Newbrougha”, „miał” i „tradycja podaje” są celowe – wskazują, że dana informacja pochodzi z relacji medium lub późniejszych biografii, a nie z niezależnego potwierdzenia.

Celem uzupełnienia proszę kliknać w poniższy materiał:

• Co Newbrough mówił o piśmie automatycznym?