Są zbiegi okoliczności, które mijamy obojętnie, i takie, które na długo pozostają w pamięci. Sen zdaje się odpowiadać na wydarzenie następnego dnia, przypadkowo napotkany obraz przywołuje nierozwiązany konflikt, a fragment przeczytanego tekstu trafia w sam środek osobistego dylematu. Co właściwie się wtedy wydarza? W książce Wróżenie a zjawisko synchroniczności. Psychologia znaczącego przypadku Marie-Louise von Franz podejmuje pytanie o relację między przypadkiem, symbolem i ludzkim doświadczeniem sensu.
Przypadek jako pytanie o sens
Von Franz, bliska współpracowniczka Carla Gustava Junga, należała do ważnych kontynuatorek psychologii analitycznej. Jej zainteresowania obejmowały między innymi baśnie, sny i alchemię. Omawiana książka wyrosła z wykładów wygłoszonych w Instytucie C.G. Junga w Zurychu w 1969 roku.
Punktem wyjścia jest jungowska synchroniczność: znacząca zbieżność wydarzeń, których nie łączy uchwytny związek przyczynowy. W tym ujęciu wewnętrzne przeżycie człowieka i zdarzenie zewnętrzne mogą odpowiadać sobie poprzez sens. To propozycja interpretacyjna, której nie należy utożsamiać z dowodem istnienia ukrytej więzi między wszystkimi napotykanymi znakami.
Wyrocznia i symbol
Autorkę interesują psychologiczne aspekty praktyk wróżebnych, między innymi I Ching, oraz rola czasu i liczby. Szczególne miejsce zajmuje myśl, że liczba może oznaczać także jakość i porządek, a nie wyłącznie ilość. Perspektywa von Franz sięga przy tym dalej niż traktowanie wyroczni jako lustra osobistych skojarzeń: obejmuje hipotezę głębszego związku psychiki i materii.
Właśnie tutaj pojawia się najciekawsze pytanie dla czytelnika: czy znaczenie zostaje odkryte w zdarzeniu, czy powstaje podczas jego interpretowania? Różnica jest zasadnicza. Obraz, który pomaga nazwać własny lęk, może być psychologicznie użyteczny. Jego użyteczność sama w sobie nie rozstrzyga jednak, skąd wzięła się odczuwana trafność.
Erudycja i odwaga myślenia
Największą zaletą proponowanej perspektywy jest poważne potraktowanie potrzeby sensu. Wróżenie staje się punktem wyjścia do namysłu nad tym, jak człowiek przeżywa niepewność i jak za pomocą symboli próbuje uporządkować własną sytuację. Dla czytelnika zainteresowanego historią idei to szczególnie wartościowe przesunięcie uwagi: od samego pytania o przepowiednię ku pytaniu o sposób rozumienia świata.
Erudycja autorki zachęca do przekraczania granic między psychologią, filozofią i tradycjami symbolicznymi. Takie zestawienia bywają intelektualnie płodne, wymagają jednak ostrożności. Podobieństwo motywów nie musi oznaczać tożsamości ich znaczenia, a rozległość porównań nie zastępuje uzasadnienia wniosku.
Granice interpretacji
Najważniejsze zastrzeżenie dotyczy przejścia od osobistego doświadczenia do twierdzeń o rzeczywistości. Poczucie, że przypadek przemówił właśnie do nas, może być autentyczne i głębokie. Nie wystarcza jednak do wykazania, że wyrocznia dostarcza obiektywnej wiedzy o świecie albo przyszłości. Taka ocena wymagałaby sprawdzalnych kryteriów trafności, uwzględniających również odpowiedzi chybione i niejednoznaczne.
Podobnej rozwagi wymagają odwołania do matematyki i fizyki. Analogia może otworzyć nowe pole namysłu, lecz dopiero precyzyjne określenie jej zakresu pozwala ocenić jej wartość wyjaśniającą. W tej lekturze warto więc stale odróżniać język symboliczny od opisu mechanizmu, który można niezależnie zbadać.
Dla kogo jest ta książka?
To propozycja przede wszystkim dla osób zainteresowanych Jungiem, symboliką i pograniczem psychologii oraz filozofii. Znajomość pojęć archetypu czy nieświadomości zbiorowej ułatwi wejście w ten sposób myślenia. Czytelnik poszukujący empirycznego rozstrzygnięcia skuteczności wróżenia powinien uwzględnić interpretacyjny charakter przedstawianych rozważań.
Wartość książki von Franz widzę przede wszystkim w pytaniach, które pozostawia. Pozwala przyjrzeć się temu, dlaczego pewne zdarzenia uznajemy za znaczące i jak takie doświadczenia zmieniają nasze rozumienie siebie. Najwięcej daje lektura łącząca otwartość na symbol z samodzielnym osądem argumentów. Wówczas znaczący przypadek staje się początkiem refleksji, a każda odpowiedź pozostaje zaproszeniem do dalszego namysłu.
Omawiane wydanie:
Marie-Louise von Franz, Wróżenie a zjawisko synchroniczności. Psychologia znaczącego przypadku, przeł. Jerzy Korpanty, Wydawnictwo Sen, Warszawa 1994, 148, [1] s., ISBN 83-902875-0-1.
Źródła uzupełniające: