Wyleczenie epilepsji za pomocą magnetyzmu życiowego – relacja z „Magikonu” z 1840 roku
Pełny przekład artykułu, identyfikacja jego prawdopodobnego autora oraz komentarz historyczno-krytyczny
W pierwszym roczniku czasopisma „Magikon” zamieszczono relację o Magdalenie Heller ze Schwaikheim, cierpiącej od wczesnego dzieciństwa na nawracające napady z utratą przytomności i drgawkami. Autor podpisany inicjałem „W.” twierdził, że choroba ustąpiła po trwającej dziesięć miesięcy, codziennej terapii „magnetyzmem życiowym”. Przypadek opisano wyjątkowo szczegółowo: podano rozwój objawów, częstotliwość napadów, sposób prowadzenia zabiegów oraz prawie dwuletni okres obserwacji. Nie czyni to jednak z relacji dowodu skuteczności metody. Niniejsze opracowanie oddziela wierny przekład świadectwa od jego współczesnej oceny historycznej i medycznej.
Nota edytorska
Przekład obejmuje cały tekst artykułu znajdujący się na czterech stronach skanu. Zachowano kolejność wywodu, wszystkie dane liczbowe, obserwacje autora i jego końcową interpretację. Pisownię oraz interpunkcję dostosowano do współczesnej polszczyzny, nie zmieniając sensu oryginału. Śródtytuły ujęte w nawiasy kwadratowe zostały dodane przez tłumacza.
Historyczne określenie Lebens-Magnetismus przełożono jako „magnetyzm życiowy”. Nie oznacza ono magnetyzmu w rozumieniu współczesnej fizyki ani magnetoterapii wykorzystującej pola magnetyczne. Jest wariantem dziewiętnastowiecznej koncepcji magnetyzmu zwierzęcego, według której człowiek miał oddziaływać na drugą osobę za pomocą szczególnej siły życiowej.
Pełny przekład
Wyleczenie epilepsji za pomocą magnetyzmu życiowego
[Początek i rozwój choroby]
Magdalena, córka kowala Jakoba Friedricha Hellera ze Schwaikheim, w roku 1826, w czwartym roku życia, po źle wyleczonej odrze zaczęła cierpieć na epilepsję. Początkowo były to jedynie napady zawrotów głowy, które nawiedzały dziecko kilka razy w tygodniu. Wkrótce jednak całkowicie traciło podczas nich świadomość, a w ciągu piątego roku życia padaczka rozwinęła się w całej swej przerażającej postaci.
W siódmym roku życia napady stały się silniejsze, lecz rzadsze, tak że zwykle występowały tylko raz lub dwa razy w ciągu dwóch tygodni. Od dziesiątego roku życia bardzo wyraźnie dawał się odczuć wpływ Księżyca i pogody. Kiedy Księżyc był w pełni albo powietrze było bardzo suche, szczególnie zaś gdy wiały gwałtowne wiatry, napady pojawiały się częściej i miały większe nasilenie.
[Przebieg napadu]
Napad zapowiadała zawsze, zaledwie na kilka chwil przed jego wystąpieniem, tak zwana aura epileptica. Wznosiła się ona od odbytu wzdłuż kręgosłupa ku mózgowi i towarzyszyło jej ciepłe, mrowiące uczucie, rozchodzące się po całych plecach aż do karku. Następnie chora traciła przytomność i upadała. Kilka razy napad zaskoczył ją tak nagle, że upadając, zraniła się; nigdy jednak obrażenia ani sam upadek nie pozostawiły trwałego uszczerbku.
Po upadku ręce i nogi drgały konwulsyjnie przez kilka minut. Potem następowało gwałtowne prężenie kończyn, któremu towarzyszyły jęki, nabrzmienie szyi, wygięcie całego ciała, zatrzymanie oddechu, zaciśnięcie kciuków w dłoniach, szczękościsk oraz piana wydobywająca się z ust.
Po mniej więcej sześciu minutach napad kończył się chrapliwym snem, trwającym około pół godziny. Chora budziła się z bólem głowy, zamroczeniem i silnym pragnieniem.
[Wpływ choroby na rozwój dziewczyny]
Te częste i gwałtowne napady z biegiem lat wywarły już niekorzystny wpływ na jej władze umysłowe. W czternastym roku życia, zdaniem nauczycieli, nie wykazywała takiego rozwoju intelektualnego, jakiego można było oczekiwać na podstawie dostrzeżonych u niej wcześniej zdolności. Jej pamięć była bardzo słaba, a zdolność osądu przytępiona.
Stan ten utrzymywał się do roku 1837, kiedy Magdalena znajdowała się w piętnastym roku życia. Wiosną tego roku dowiedziałem się o przypadłości dziewczyny i postanowiłem podjąć próbę wyleczenia jej za pomocą magnetyzmu życiowego.
[Rozpoczęcie leczenia]
W kwietniu rozpocząłem leczenie, które kontynuowałem codziennie przez godzinę. Za każdym razem wykonywałem nad nią czterdzieści dziewięć pociągnięć magnetycznych, a ponadto kładłem dłonie na jej czole i dołku sercowym.
W ciągu pierwszych ośmiu dni nie ujawniło się żadne oddziaływanie, poza uczuciem szczypania w oczach. Po kolejnych ośmiu dniach powieki zaczęły stawać się ciężkie, a po czterech tygodniach takiego leczenia pojawiał się niekiedy naturalny sen, trwający jednak tylko kilka minut.
Napady padaczkowe stały się natomiast gwałtowniejsze i częstsze. Występowały niemal co drugi dzień, a czasami nawet dwa razy w ciągu jednego dnia.
Pod koniec kwietnia sam zachorowałem tak poważnie, że nie byłem zdolny do dalszego leczenia chorej. Aby więc nie przerywać całkowicie kuracji, poprosiłem mojego brata, który był wówczas moim wikarym, aby prowadził ją dalej dokładnie w ten sam sposób i pod moim kierunkiem. Zgodził się i kontynuował leczenie.
[Kuracja prowadzona przez brata autora]
Wpływ, jaki wywierał na chorą, wydawał się zupełnie taki sam jak mój. Również podczas jego zabiegów pojawiało się szczypanie oczu, senność oraz chwilowe zasypianie. Po upływie około sześciu tygodni napady nadal występowały z taką samą siłą.
Około połowy czerwca stały się jednak słabsze i rzadsze, chociaż nigdy nie wystąpił prawdziwy sen magnetyczny. W lipcu osłabły jeszcze wyraźniej i przez cały miesiąc pojawiły się tylko cztery razy.
W sierpniu było podobnie, z tą istotną i wiele obiecującą różnicą, że jeden z sierpniowych napadów objawił się wyłącznie silnym zawrotem głowy, bez utraty świadomości. Wrzesień, przy dalszym prowadzeniu niezmienionego leczenia, podczas którego chora zawsze pozostawała przytomna i skarżyła się jedynie na szczypanie oczu, przyniósł tylko dwa lekkie napady.
W październiku nie wystąpił już żaden napad. W listopadzie pojawił się tylko bardzo lekki zawrót głowy i taki sam w grudniu. W styczniu 1838 roku dało się zauważyć zaledwie kilka niemal niedostrzegalnych oznak zawrotu głowy, a w lutym leczenie zakończono.
[Stan po zakończeniu leczenia]
Od tego czasu aż do chwili obecnej, czyli do października 1839 roku, a zatem przez blisko dwa lata, dziewczyna pozostawała całkowicie wolna od wcześniejszych napadów i można ją było uznać za zupełnie zdrową.
Ponieważ mieszka w pobliżu plebanii, miałem dotychczas niemal codziennie sposobność ją obserwować. Mogę zapewnić, że jest silną i zdrową dziewczyną.
Należy jeszcze zauważyć, że jej miesiączka pojawiła się po raz pierwszy dopiero w listopadzie 1838 roku, a więc trzy kwartały roku po wyzdrowieniu. Jej wystąpienie nie spowodowało najmniejszej dolegliwości.
[Wnioski autora]
To całkowicie pomyślne wyleczenie epilepsji, która od dzieciństwa występowała często i w całej swej przerażającej postaci oraz utrzymywała się aż do szesnastego roku życia, niech zwróci uwagę magnetyzerów na to, że magnetyzm życiowy – jeśli stosuje się go sumiennie – jest środkiem leczniczym, choć zwyczajnemu lekarzowi nie można by oczywiście wynagrodzić trudu, jakiego wymaga jego użycie, i zapewne dlatego korzysta się z niego tak rzadko.
Nawet jeśli u leczonej osoby nie występują żadne zwykłe zewnętrzne oznaki oddziaływania magnetycznego, takie jak sen, konwulsje, somnambulizm i tym podobne, magnetyzm życiowy – przy wytrwałym i gorliwym prowadzeniu kuracji – może działać całkowicie cicho wewnątrz organizmu i stopniowo zupełnie uleczyć jego najstraszliwsze cierpienia.
Mojemu bratu, który jest obecnie pastorem w Spiegelbergu i któremu uzdrowiona dziewczyna z pewnością pozostanie wdzięczna przez całe życie, należy się również w tym miejscu publiczne i pełne wdzięczności uznanie za jego bezinteresowną, ofiarną miłość bliźniego, którą przez pełne dziesięć miesięcy codziennie okazywał nieszczęśliwej dziewczynie.
W.
Przypisy tłumacza i objaśnienia
- Schwaikheim – miejscowość w dzisiejszym kraju związkowym Badenia-Wirtembergia, położona w okolicach Waiblingen i Stuttgartu. W artykule występuje starsza forma zapisu Schwaikheim, zgodna z nazwą używaną współcześnie.
- Fallsucht – dawne niemieckie określenie epilepsji, dosłownie „choroba upadkowa”. W przekładzie użyto słów „padaczka” lub „epilepsja”, zależnie od kontekstu.
- Aura epileptica – historyczna nazwa subiektywnego wrażenia poprzedzającego napad. Opis wznoszącego się od dołu ciała ciepła lub mrowienia wywodzi się ze znacznie starszej tradycji medycznej; sam termin „aura” nawiązuje do wyobrażenia podmuchu lub prądu przemieszczającego się ku głowie.
- Dołek sercowy – niemieckie Herzgrube oznacza nadbrzusze, zwłaszcza okolicę poniżej mostka. W literaturze magnetycznej obszarowi temu przypisywano szczególne znaczenie; nie należy utożsamiać go anatomicznie z sercem.
- Pociągnięcia magnetyczne – ruchy dłoni wykonywane nad ciałem lub wzdłuż niego, nazywane także passami magnetycznymi. Autor nie opisuje kierunku ani dokładnej techniki. Liczba czterdzieści dziewięć odpowiada siedmiu pomnożonemu przez siedem, lecz tekst nie wyjaśnia, dlaczego ją wybrano.
- Sen magnetyczny – odmienny stan świadomości, który magnetyzerzy uznawali za jeden z objawów działania magnetyzmu. W omawianym przypadku, jak wyraźnie zaznacza autor, taki stan nie wystąpił.
- Wikary – w tym kontekście duchowny pomocniczy zastępujący lub wspierający pastora, a nie katolicki wikariusz parafialny.
- „Źle wyleczona odra” – jest to interpretacja autora, nie udokumentowane rozpoznanie przyczyny padaczki. Relacja nie podaje przebiegu odry ani objawów neurologicznych, które pozwoliłyby współcześnie wykazać związek przyczynowy.
Kto kryje się pod inicjałem „W.”?
Sam artykuł został podpisany jedynie literą „W.”, jednak zawiera kilka wyjątkowo użytecznych wskazówek. Autor był duchownym mieszkającym na plebanii, prowadził leczenie Magdaleny w 1837 roku, korzystał z pomocy młodszego brata pełniącego funkcję jego wikarego, a w chwili pisania tekstu brat ten był już pastorem w Spiegelbergu.
Dane te bardzo dobrze odpowiadają rodzinie Wernerów. Philipp Heinrich Werner (ur. 22 lutego 1791, zm. 11 stycznia 1843) był ewangelickim pastorem, pod koniec życia związanym ze Schwaikheim. Jego młodszym bratem był Karl Friedrich Werner (1806–1876), teolog i późniejszy wydawca oraz tłumacz dzieł pietysty Johanna Albrechta Bengela. Karl Friedrich po okresie pracy wikarego objął w 1839 roku parafię w Spiegelbergu.
Zbieżność inicjału, zawodu, miejscowości, relacji rodzinnej i dat jest na tyle silna, że Philippa Heinricha Wernera można uznać za najbardziej prawdopodobnego autora tekstu. Ponieważ jednak artykuł nie podaje pełnego nazwiska, poprawna formuła bibliograficzna powinna brzmieć: „W. [najprawdopodobniej Philipp Heinrich Werner]”, a nie bezwarunkowo „Philipp Heinrich Werner”.
Nota biograficzna: Philipp Heinrich Werner
Philipp Heinrich Werner pochodził z wirtemberskiej rodziny związanej z edukacją i duchowieństwem ewangelickim. Urodził się w 1791 roku. Pełnił posługę między innymi w Bickelsbergu, Schnait i Schnaitheim, a następnie w Schwaikheim. Zmarł 11 stycznia 1843 roku; zachowała się wydana w tym samym roku mowa pogrzebowa wraz z zarysem jego życia.
Relacja w Magikonie wskazuje, że należał do duchownych zainteresowanych praktycznym zastosowaniem magnetyzmu życiowego. Nie występował jedynie jako przekaziciel cudzej historii: twierdził, że sam rozpoczął leczenie, kierował dalszą kuracją i niemal codziennie obserwował pacjentkę. Jego świadectwo ma więc charakter osobistego sprawozdania, choć nie jest dokumentacją lekarską w dzisiejszym znaczeniu.
Nota biograficzna: Karl Friedrich Werner
Karl Friedrich Werner urodził się 6 października 1806 roku w Tybindze, a zmarł 18 stycznia 1876 roku w Kirchheim am Neckar. Studiował teologię ewangelicką i przez wiele lat pracował jako wikary. W 1839 roku został pastorem w Spiegelbergu, później pełnił posługę między innymi w Eglosheim, Kirchenkirnberg, Hohengehren i Kirchheim am Neckar.
Był związany z konserwatywnym nurtem pietystycznym. Zasłynął przede wszystkim jako tłumacz i opracowujący pisma Johanna Albrechta Bengela, w tym jego obszernego komentarza do Nowego Testamentu – Gnomon Novi Testamenti. Jeżeli identyfikacja autora jest prawidłowa, to właśnie Karl Friedrich Werner przez około dziesięć miesięcy codziennie wykonywał zabiegi opisane w artykule.
Rekonstrukcja przebiegu przypadku
| Okres | Stan Magdaleny i przebieg leczenia |
|---|---|
| 1826, czwarty rok życia | Po przebytej odrze pojawiają się częste zawroty głowy, następnie utraty świadomości. |
| Piąty rok życia | Rozwijają się pełne napady drgawkowe z upadkiem, szczękościskiem, pianą z ust i snem ponapadowym. |
| Siódmy–czternasty rok życia | Napady są silniejsze, ale rzadsze; zwykle jeden lub dwa w ciągu dwóch tygodni. Autor odnotowuje pogorszenie pamięci i rozwoju intelektualnego. |
| Kwiecień 1837 | Rozpoczęcie codziennych godzinnych zabiegów: czterdzieści dziewięć passów oraz dłonie na czole i nadbrzuszu. |
| Pierwsze tygodnie terapii | Szczypanie oczu i senność; jednocześnie wyraźne nasilenie napadów – nawet do dwóch dziennie. |
| Od połowy czerwca 1837 | Stopniowe zmniejszanie nasilenia i częstości napadów. |
| Październik 1837 | Brak pełnych napadów. |
| Listopad 1837–styczeń 1838 | Pojedyncze lekkie zawroty głowy lub niemal niedostrzegalne objawy. |
| Luty 1838 | Zakończenie leczenia. |
| Listopad 1838 | Pierwsza miesiączka, według autora bez dolegliwości i bez nawrotu napadów. |
| Październik 1839 | Autor deklaruje prawie dwuletnią obserwację bez nawrotu pełnych napadów. |
Co przemawia za rzetelnością relacji?
Na tle wielu krótkich historii o cudownych uzdrowieniach tekst wyróżnia się kilkoma cechami korzystnymi:
- podaje imię i nazwisko pacjentki oraz jej ojca, zawód ojca i miejscowość;
- opisuje chorobę w długiej perspektywie, od dzieciństwa do piętnastego roku życia;
- podaje częstość, czas trwania i charakter napadów oraz stan ponapadowy;
- określa datę rozpoczęcia, częstotliwość i długość terapii;
- nie ukrywa początkowego, znacznego pogorszenia podczas leczenia;
- przyznaje, że oczekiwany „sen magnetyczny” nigdy nie wystąpił;
- opisuje obserwację trwającą około dwudziestu miesięcy od zakończenia zabiegów;
- wskazuje drugą osobę uczestniczącą w terapii, którą można prawdopodobnie zidentyfikować.
Elementy te zwiększają wartość tekstu jako źródła historycznego i świadectwa przekonań autorów. Nie rozwiązują jednak podstawowego problemu przyczynowości: poprawa nastąpiła po zastosowaniu zabiegów, ale samo następstwo czasowe nie dowodzi, że nastąpiła dzięki nim.
Ograniczenia medyczne i metodologiczne
| Problem | Znaczenie dla oceny przypadku |
|---|---|
| Brak niezależnego rozpoznania | Nie wiadomo, czy Magdalenę badał lekarz i na jakiej podstawie postawiono diagnozę. Opis silnie przypomina napady padaczkowe, lecz nie pozwala dziś określić ich typu ani wykluczyć innych przyczyn utraty przytomności i drgawek. |
| Brak dokumentacji poszczególnych napadów | Autor podaje podsumowania miesięczne, ale nie przedstawia prowadzonego na bieżąco dziennika z datami wszystkich zdarzeń. |
| Brak grupy porównawczej | Nie można ustalić, czy podobna poprawa nie nastąpiłaby bez zabiegów lub przy samym regularnym odpoczynku i opiece. |
| Naturalna zmienność choroby | Już przed terapią częstość napadów zmieniała się z wiekiem. Okres poprawy mógł być częścią naturalnego przebiegu choroby lub samoistnej remisji. |
| Możliwe równoległe leczenie | Tekst nie informuje, czy pacjentka przyjmowała leki, stosowała dietę albo otrzymywała inne formy pomocy. |
| Ocena prowadzona przez terapeutów | Autor i jego brat byli jednocześnie wykonawcami zabiegów oraz obserwatorami ich wyniku, co sprzyja nieświadomemu potwierdzaniu oczekiwań. |
| Ograniczony okres obserwacji | Około dwudziestu miesięcy bez pełnego napadu jest wynikiem istotnym, ale nie uzasadnia określenia „wyleczenie na całe życie”. Nie znamy dalszych losów pacjentki. |
| Brak narzędzi współczesnej diagnostyki | Nie przeprowadzono badania neurologicznego, EEG, obrazowania mózgu ani diagnostyki kardiologicznej lub metabolicznej. |
Czy opis rzeczywiście przypomina padaczkę?
Relacja zawiera wiele cech zgodnych z uogólnionym napadem drgawkowym lub napadem ogniskowym przechodzącym w obustronny toniczno-kloniczny: krótkie ostrzeżenie czuciowe, nagłą utratę świadomości, upadek, drgania kończyn, następujące po nich prężenie ciała, szczękościsk, pianę z ust oraz sen, ból głowy i dezorientację po zdarzeniu. Wieloletnie nawroty również przemawiają za rzeczywistym zespołem napadowym.
Nie można jednak retrospektywnie postawić pewnego rozpoznania. Współczesna diagnostyka nie opiera się na pojedynczym opisie: wymaga dokładnego wywiadu od pacjenta i świadków, oceny specjalisty oraz – zależnie od przypadku – EEG, EKG, badań obrazowych i analiz przyczyn metabolicznych. Nawet prawidłowy zapis EEG nie wyklucza sam w sobie epilepsji, a drgawki mogą pojawiać się również w omdleniach lub napadach niepadaczkowych.
Dlaczego poprawa mogła zbiec się z kuracją?
Możliwych wyjaśnień jest kilka i nie muszą się wzajemnie wykluczać:
- samoistna remisja albo zmiana naturalnego przebiegu padaczki wraz z dojrzewaniem;
- błędne zakwalifikowanie części epizodów jako padaczkowych;
- wpływ regularnego odpoczynku, opieki i poczucia bezpieczeństwa na napady, zwłaszcza jeśli nie wszystkie miały podłoże padaczkowe;
- równoległe czynniki, o których artykuł nie wspomina, w tym inne leczenie lub zmiana warunków życia;
- selektywna obserwacja i interpretacja łagodniejszych epizodów jako dowodu postępu terapii;
- rzeczywista poprawa bez możliwości ustalenia jej przyczyny na podstawie jednego przypadku.
Autor uważał stopniowy spadek częstości napadów za skutek narastającego, choć niewidocznego działania magnetyzmu. Jest to interpretacja zgodna z jego teorią, lecz skonstruowana tak, że zarówno senność, brak snu magnetycznego, początkowe pogorszenie, jak i późniejsza poprawa mogły zostać włączone do obrazu skutecznej terapii. Taki sposób rozumowania utrudnia możliwość obalenia hipotezy.
Księżyc, pogoda i dojrzewanie
Informacja o nasilaniu się napadów podczas pełni Księżyca, suchej pogody i silnego wiatru ma charakter retrospektywnej obserwacji. Autor nie przedstawia rejestru napadów zestawionego z fazami Księżyca ani danymi meteorologicznymi. Nie można zatem ocenić, czy była to rzeczywista zależność, przypadkowa zbieżność, czy efekt zapamiętywania zdarzeń zgodnych z oczekiwaniem.
Wzmianka o pierwszej miesiączce została zapewne dodana dlatego, że w dziewiętnastowiecznej medycynie dojrzewaniu płciowemu przypisywano duże znaczenie w powstawaniu i ustępowaniu napadów u dziewcząt. Co istotne, w samej chronologii Wernera poprawa nastąpiła wiele miesięcy przed pierwszą miesiączką. Autor wykorzystuje ten szczegół, aby wykazać, że ustąpienia choroby nie można było po prostu przypisać jej pojawieniu się.
Znaczenie przypadku dla historii magnetyzmu
Relacja jest szczególnie wartościowa, ponieważ nie opisuje widowiskowego somnambulizmu, jasnowidzenia ani natychmiastowego cudu. Przedstawia magnetyzm jako długotrwałą, monotonną terapię wymagającą codziennej, godzinnej pracy. Autor wręcz tłumaczy rzadkie stosowanie metody tym, że zwykłemu lekarzowi trudno byłoby wynagrodzić tak ogromny nakład czasu.
Tekst pokazuje również przesunięcie kryterium skuteczności. Ponieważ u Magdaleny nie wystąpił „prawdziwy sen magnetyczny”, który często traktowano jako widoczny znak działania, Werner uznał, że siła może pracować „cicho w organizmie”. Dla historii idei jest to interesujący przykład dostosowywania teorii do obserwacji odbiegających od oczekiwanego modelu.
Nie należy jednak lekceważyć etycznego wymiaru opowieści. Brat autora przez dziesięć miesięcy codziennie poświęcał chorej godzinę uwagi, nie pobierając zapłaty. Niezależnie od błędnej teorii mechanizmu, regularność opieki, cierpliwość i zaangażowanie były realne. Odróżnienie ludzkiej wartości tej pomocy od naukowej oceny metody pozwala czytać świadectwo bez szyderstwa, ale i bez bezkrytycznego uznania go za dowód terapeutyczny.
Ocena końcowa świadectwa
Jako źródło historyczne: tekst ma wysoką wartość. Jest szczegółowy, datowany, lokalizowany, zawiera nazwisko pacjentki i pozwala prawdopodobnie zidentyfikować obu terapeutów.
Jako opis kliniczny: ma wartość umiarkowaną. Objawy opisano starannie, lecz bez niezależnej diagnostyki, dziennika napadów i informacji o innych formach leczenia.
Jako dowód skuteczności magnetyzmu życiowego: ma wartość niską. Pojedynczy przypadek bez kontroli nie pozwala odróżnić działania terapii od remisji, naturalnej zmienności choroby, błędu diagnostycznego i innych czynników.
Najuczciwszy wniosek: Magdalena Heller najwyraźniej doświadczyła długotrwałego ustąpienia napadów, a autor i jego brat wiązali tę poprawę z prowadzonymi zabiegami. Zachowany opis nie pozwala jednak stwierdzić, że to magnetyzm życiowy spowodował remisję.
Bibliografia i źródła
- W. [najprawdopodobniej Philipp Heinrich Werner], „Heilung einer Epilepsie durch den Lebens-Magnetismus”, Magikon, rocznik 1, zeszyt 2, Stuttgart: Ebner und Seubert, 1840, s. 242–245.
- IAPSOP – cyfrowe archiwum czasopisma „Magikon”.
- LEO-BW – mowa pogrzebowa i życiorys Philippa Heinricha Wernera, 1843.
- Württembergische Landesbibliothek – Württembergisches Pfarrerbuch.
- Werner Raupp, „Werner, Karl (Carl) Friedrich (II)”, w: Biographisch-Bibliographisches Kirchenlexikon, t. 44, Hamm: Verlag Traugott Bautz, 2022, kol. 1501–1514.
- NICE, Epilepsies in children, young people and adults: diagnosis and assessment, NG217.
- NICE, Transient loss of consciousness: recommendations, CG109.