Vidveṣaṇa – tantryczny rytuał wywoływania wrogości i rozłamu
Vidveṣaṇa (sanskryt: विद्वेषण; w zapisie uproszczonym: vidveshana, vidveshan, niekiedy także bidwesana) jest nazwą jednej z klasycznych operacji zaliczanych do tantrycznych ṣaṭkarman, czyli „sześciu działań”. Jej przypisywanym celem było wzbudzenie niechęci, nieufności i wrogości pomiędzy dwiema osobami albo grupami, a w konsekwencji doprowadzenie do zerwania łączącej je więzi.
Praktyka ta zajmuje szczególne miejsce w historii indyjskiej magii rytualnej. Nie polegała bowiem, przynajmniej w deklarowanym celu, na bezpośrednim zaatakowaniu jednej osoby, lecz na zniszczeniu relacji pomiędzy wybranymi stronami. W tekstach mogło chodzić o poróżnienie przyjaciół, małżonków, wspólników, krewnych, politycznych sprzymierzeńców, władcy i ministra, dowódcy i jego podwładnych albo dwóch konkurujących ze sobą społeczności.
Nota redakcyjna: poniższe opracowanie ma charakter historyczny i religioznawczy. Przedstawia znaczenie oraz miejsce vidveṣaṇy w literaturze tantrycznej, nie jest natomiast instrukcją wykonywania działań wymierzonych przeciwko konkretnym osobom.
Znaczenie nazwy vidveṣaṇa
Poprawna forma sanskrycka brzmi vidveṣaṇa. Wyraz ten związany jest z rzeczownikiem vidveṣa, oznaczającym wrogość, nienawiść, wzajemną niechęć lub konflikt. Jego dalszą podstawę stanowi rdzeń dviṣ – „nienawidzić”, „być wrogo usposobionym”. Forma vidveṣaṇa określa czynność powodowania albo wzniecania takiej wrogości.
Najtrafniejsze polskie odpowiedniki tego terminu to:
- wzniecanie wrogości;
- sianie niezgody;
- wywoływanie wzajemnej niechęci;
- poróżnienie;
- doprowadzenie do rozłamu.
Spotykane w publikacjach anglojęzycznych słowo „separation” – „separacja” – nie oddaje w pełni tradycyjnego znaczenia. Nie chodzi jedynie o rozdzielenie ludzi lub zakończenie znajomości, lecz o takie przekształcenie ich wzajemnego nastawienia, aby pojawiły się nieufność, gniew, odraza albo otwarta wrogość.
Różne sposoby zapisu
| Forma | Objaśnienie |
|---|---|
| vidveṣaṇa | Poprawna transliteracja naukowa w systemie IAST. |
| vidveshana | Uproszczony zapis angielski, pozbawiony znaków diakrytycznych. |
| vidveshan | Forma rozpowszechniona w języku hindi, bez końcowego „a”. |
| bidwesana, bidveshana | Warianty ukształtowane pod wpływem wymowy bengalskiej i niektórych nowoindyjskich systemów zapisu. |
W opracowaniu naukowym najlepiej stosować zapis vidveṣaṇa. W tekście popularnym można przy pierwszym wystąpieniu dodać spolszczoną wymowę: „widweszana”.
Czym są ṣaṭkarman – „sześć działań” tantrycznych?
Sanskryckie określenie ṣaṭkarman (षट्कर्मन्) znaczy dosłownie „sześć czynności” albo „sześć działań”. Nie oznacza ono szóstej kategorii magii, poziomu wtajemniczenia ani sześciu kolejnych stopni praktyki. Jest nazwą całej grupy operacji rytualnych.
W najbardziej rozpowszechnionej klasyfikacji wymieniane są następujące działania:
| Działanie | Znaczenie | Deklarowany cel |
|---|---|---|
| śānti lub śāntika | uspokojenie, uśmierzenie | Odwrócenie choroby, nieszczęścia, konfliktu albo niekorzystnego wpływu. |
| vaśya lub vaśīkaraṇa | podporządkowanie | Zdobycie wpływu nad inną osobą i uczynienie jej posłuszną. |
| stambhana | zatrzymanie, unieruchomienie | Powstrzymanie działania przeciwnika, jego mowy, zamiarów albo określonego procesu. |
| vidveṣaṇa | wzniecenie wrogości | Poróżnienie osób lub grup i doprowadzenie do rozpadu ich relacji. |
| uccāṭana | wypędzenie, wykorzenienie | Zmuszenie osoby do opuszczenia miejsca, stanowiska albo określonego środowiska. |
| māraṇa | zniszczenie, uśmiercenie | Najbardziej skrajna operacja, której przypisywanym celem było zniszczenie życia przeciwnika. |
Taką klasyfikację spotykamy między innymi w średniowiecznych kompendiach mantraśāstry, czyli wiedzy o mantrach i ich rytualnym zastosowaniu. David R. Kinsley wskazuje na fragment Śāradātilakatantry 23.122 i następne jako jedno ze źródeł listy sześciu praktyk magicznych.
Nie istniał jednak jeden całkowicie niezmienny zestaw. W zależności od tekstu do katalogu włączano również:
- puṣṭi – pomnażanie zdrowia, dobrobytu i siły;
- ākarṣaṇa – przyciąganie albo przywoływanie;
- mohana – oczarowanie, omamienie lub wprowadzenie w pomieszanie;
- kṣobhana – wzburzenie i wywołanie niepokoju;
- svastyayana – zapewnienie bezpieczeństwa i pomyślności.
Niekiedy jedna z tych operacji zastępowała element standardowego zestawu, a w innych źródłach pojawiało się siedem lub osiem działań. Liczba sześć stanowiła więc trwałą ramę klasyfikacyjną, lecz jej zawartość nie wszędzie była identyczna.
Na czym miała polegać vidveṣaṇa?
W tradycyjnym rozumieniu przedmiotem vidveṣaṇy nie była pojedyncza osoba, lecz więź łącząca co najmniej dwie strony. Według tekstów i późniejszych kompilacji jej celem mogło być poróżnienie:
- małżonków albo kochanków;
- przyjaciół;
- krewnych;
- wspólników;
- politycznych sprzymierzeńców;
- władcy i jego ministra;
- dowódcy i podwładnych;
- nauczyciela i ucznia;
- dwóch grup, rodów lub społeczności.
Zakładanym następstwem miało być pojawienie się podejrzliwości, zazdrości, gniewu, wzajemnych oskarżeń i utraty zaufania. Ostatecznym rezultatem miał być rozpad małżeństwa, przyjaźni, sojuszu lub wspólnego przedsięwzięcia.
Vidveṣaṇa różniła się zatem od uccāṭany, której celem było wypędzenie przeciwnika; od stambhany, mającej go zatrzymać; od vaśīkaraṇy, zmierzającej do podporządkowania jego woli; oraz od māraṇy, nakierowanej na jego zniszczenie.
Z religioznawczego punktu widzenia jest to szczególnie interesujący typ magii agresywnej. Domniemany sprawca nie musi występować jako jawny napastnik. Rytuał ma sprawić, że wybrane osoby same zaczną niszczyć własną relację.
Vidveṣaṇa a abhicāra
Abhicāra jest pojęciem starszym i szerszym niż tantryczna klasyfikacja sześciu działań. W literaturze wedyjskiej i powedyjskiej może oznaczać wrogie zastosowanie obrzędu: rzucenie klątwy, spowodowanie choroby, odebranie przeciwnikowi siły, pokonanie wroga albo sprowadzenie na niego nieszczęścia.
Agresywna magia nie została zatem wynaleziona przez tantrę. Jej poprzedniczki można odnaleźć już w Atharwawedzie, obok zaklęć ochronnych, leczniczych i zapewniających pomyślność. Średniowieczne tradycje tantryczne przejęły starszy materiał rytualny, rozwinęły go i włączyły w rozbudowane systemy mantr, wizualizacji, ofiar oraz symbolicznych odpowiedniości.
Vidveṣaṇę można zaliczyć do abhicāry, ponieważ jej deklarowanym celem jest wyrządzenie szkody emocjonalnej i społecznej. Nie należy jednak stawiać znaku równości pomiędzy całą grupą ṣaṭkarman a magią wrogą. Do sześciu działań należy również dobroczynne śānti. Ponadto niektóre formy stambhany mogły być interpretowane jako obronne – na przykład symboliczne zatrzymanie wojny, epidemii, burzy lub napastnika.
Czy vidveṣaṇa jest „czarną magią”?
Określenie kālā jādu, czyli dosłownie „czarna magia”, należy przede wszystkim do współczesnych języków północnych Indii, kultury popularnej, przekazów medialnych i reklam usług okultystycznych. Nie jest ono ścisłą, jednolitą kategorią dawnych tekstów sanskryckich.
W źródłach tradycyjnych spotyka się określenia takie jak:
- abhicāra – rytuał wrogi lub szkodliwy;
- krūra-karman – działanie okrutne albo gwałtowne;
- raudra-karman – działanie groźne lub gniewne;
- ghora – straszne, przerażające;
- tāmasika – wiązane z ciemnością, destrukcyjną jakością tamas albo niewiedzą.
Vidveṣaṇa, uccāṭana i māraṇa należą niewątpliwie do agresywnej strony rytuału. Nazywanie całej tantry „czarną magią” byłoby jednak poważnym błędem. Tantra obejmuje rozległe tradycje filozoficzne, teologiczne, medytacyjne, inicjacyjne, świątynne i jogiczne. Rytuały agresywne stanowią tylko jedną, choć historycznie rzeczywistą, część tego świata.
Śāradātilakatantra – ważne kompendium mantraśāstry
Śāradātilakatantra, przypisywana Lakṣmaṇadeśikendrze, jest jednym z ważniejszych sanskryckich kompendiów mantraśāstry. Dzieło składa się z dwudziestu pięciu rozdziałów i omawia między innymi:
- powstanie mantr i liter sanskryckiego alfabetu;
- inicjację;
- oczyszczanie praktykującego i miejsca rytuału;
- kult wielu bóstw;
- homę, czyli ofiarę ogniową;
- nyāsę – rytualne umieszczanie mantr w ciele;
- medytację i wizualizację;
- praktyki jogiczne;
- rytualne i magiczne zastosowania mantr.
Datowanie tekstu nie jest całkowicie pewne. W literaturze spotyka się propozycje od IX do XII wieku. Najbezpieczniej określać go jako średniowieczne kompendium, prawdopodobnie powstałe około XI–XII wieku. Zachowane rękopisy są oczywiście późniejsze od samego utworu.
W internetowych artykułach nazwa Śāradātilakatantry bywa przywoływana bez numeru rozdziału, wersetu lub użytego wydania. Utrudnia to kontrolę informacji, ponieważ szczegóły pochodzące z późniejszych kompilacji mogą zostać błędnie przypisane temu właśnie dziełu.
Uḍḍīśatantra – tekst trudny do datowania
Drugim dziełem często wymienianym w związku z vidveṣaṇą jest Uḍḍīśatantra (उड्डीशतन्त्र), występująca również pod nazwami Uddisha Tantra, Uddisa Tantra i Uḍḍīśa-tantra.
Należy ona do grupy tekstów określanych przez badaczy jako „tantry magii” – katalogów praktycznych operacji dotyczących między innymi ochrony, leczenia, podporządkowania, unieruchomienia, wygnania, wzbudzenia konfliktu i zniszczenia. W przeciwieństwie do licznych tantr przedstawionych jako rozmowa Śiwy z boginią, Uḍḍīśatantra bywa tradycyjnie wiązana z Rāvaṇą, królem Lanki. Jest to legendarna atrybucja nadająca tekstowi autorytet, a nie informacja o jego historycznym autorze.
Aaron Michael Ullrey poświęcił takim dziełom rozprawę Grim Grimoires: Pragmatic Ritual in the Magic Tantras, zawierającą także przekład jednej redakcji Uḍḍīśatantry. Jego praca pokazuje, że tantry magii funkcjonowały przede wszystkim jako zbiory pragmatycznych technologii rytualnych, zachowywanych i przekształcanych w odmiennych liniach rękopiśmiennych.
Datowanie Uḍḍīśatantry jest wyjątkowo trudne. Zachowane świadectwa są stosunkowo późne i nie zawsze przedstawiają identyczną redakcję:
- w zbiorach oksfordzkich znajduje się sanskrycki rękopis datowany na 1818 rok – jest to data sporządzenia kopii, nie dowód czasu powstania samego utworu;
- Nepal-German Manuscript Preservation Project zarejestrował rękopis liczący czterdzieści cztery folia;
- inne kolekcje przechowują wersje niepełne lub występujące pod wariantami tytułu.
Dlatego zdanie „Uḍḍīśatantra naucza dokładnie takiego rytuału” powinno być zawsze uzupełnione numerem rozdziału, wskazaniem redakcji i użytego wydania. Pod wspólnym tytułem mogą kryć się teksty różniące się układem oraz szczegółami.
Ogólna struktura działań rytualnych
Na poziomie historycznego opisu operacje należące do ṣaṭkarman mogły łączyć następujące elementy:
- określenie celu i kategorii działania;
- wybór odpowiedniej formy bóstwa;
- rytualne przygotowanie praktykującego i miejsca;
- zajęcie określonej pozycji i zwrócenie się w wybranym kierunku;
- wykonanie nyāsy i gestów mudrā;
- wizualizację bóstwa;
- recytację mantry;
- sporządzenie diagramu, zapisu lub przedmiotu rytualnego;
- złożenie ofiary, niekiedy w ogniu;
- symboliczne skierowanie działania ku określonemu celowi.
Nie każdy obrzęd zawierał wszystkie wymienione elementy. Nie jest zatem prawdą, że vidveṣaṇa zawsze wymagała yantry, jednej szczególnej asany albo kultu tego samego bóstwa.
Poszczególne źródła przyporządkowują sześciu działaniom odmienne kolory, kierunki świata, pory dnia, fazy Księżyca, pory roku, rodzaje paleniska, formy bóstw, zakończenia mantr i substancje ofiarne. Systemy te nie są jednak w pełni zgodne. Trzeba więc mówić o wielu tradycjach rytualizacji vidveṣaṇy, a nie o jednym uniwersalnym obrzędzie.
Bóstwa związane z vidveṣaṇą
Popularne opracowania często łączą vidveṣaṇę z Bhairavą i Bagalāmukhī. Wymaga to istotnego doprecyzowania.
Bagalāmukhī
Bagalāmukhī jest jedną z dziesięciu Mahāvidyā, czyli „Wielkich Mądrości” bogini. Jej podstawową funkcją magiczno-rytualną jest jednak przede wszystkim stambhana – zatrzymanie, unieruchomienie i odebranie przeciwnikowi możliwości skutecznego działania.
W najbardziej znanym przedstawieniu bogini chwyta przeciwnika za język i unosi maczugę. Obraz ten interpretuje się jako moc zatrzymania jego mowy, argumentów, oskarżeń i zamiarów. David R. Kinsley zatytułował rozdział poświęcony Bagalāmukhī „The Paralyzer” – „Ta, która paraliżuje”.
Bagalāmukhī może pojawiać się w szerszym kontekście agresywnych praktyk tantrycznych, ale nie jest uniwersalnym ani wyłącznym bóstwem vidveṣaṇy. Bezpośrednie utożsamianie jej z rytuałem wzniecania wrogości jest uproszczeniem.
Bhairava
Bhairava jest groźnym aspektem Śiwy, związanym między innymi z przestrzenią kremacyjną, przekraczaniem granic, ochroną, zwalczaniem wrogich sił i kontrolowaniem istot demonicznych. Jego różne formy mogą patronować działaniom agresywnym, jednak samo pojawienie się Bhairavy w obrzędzie nie oznacza jeszcze, że jest to vidveṣaṇa.
W zależności od tradycji ta sama kategoria działania mogła być wiązana z odmiennymi bóstwami, ich gniewnymi postaciami albo podporządkowanymi im mocami. Nie istniał jeden, obowiązujący we wszystkich szkołach „bóg vidveṣaṇy”.
Znaczenie kolorów, kierunków i czasu
Tantryczne rytuały tworzyły złożony język symbolicznych odpowiedniości. Określona intencja działania mogła być wyrażana poprzez kolor szat i kwiatów, kierunek, w którym zwracał się praktykujący, kształt paleniska, porę obrzędu oraz wizualizowaną barwę bóstwa.
W wielu systemach działania pokojowe łączono z bielą, podporządkowanie z czerwienią, unieruchomienie z żółcią, wypędzenie z barwami dymnymi, a najbardziej destrukcyjne czynności z czernią. Nie są to jednak odpowiedniości całkowicie uniwersalne. Konkretne zestawienia trzeba zawsze sprawdzać w danym tekście zamiast przenosić je automatycznie z jednej tradycji do drugiej.
Etyka i domniemane konsekwencje karmiczne
Niektóre teksty magiczne opisują agresywne działania rzeczowo i bez rozbudowanego komentarza moralnego, podobnie jak dawny podręcznik wojenny opisuje broń. Nie znaczy to jednak, że wszystkie społeczności hinduskie uznawały ich użycie za moralnie obojętne.
W komentarzach oraz przekazach praktykujących spotyka się zastrzeżenia, według których:
- działanie może być podjęte wyłącznie w obronie;
- przeciwnik powinien stanowić rzeczywiste zagrożenie;
- nie wolno kierować obrzędu przeciwko osobie niewinnej;
- użycie go z chciwości, zazdrości, żądzy lub zemsty obciąża sprawcę karmicznie;
- groźne działania wymagają inicjacji i zgody nauczyciela;
- niewłaściwie wykonana operacja może rzekomo zwrócić się przeciw wykonawcy.
Część tych ostrzeżeń pełniła funkcję etyczną i religijną, część chroniła społeczną hierarchię przekazu, a część mogła służyć zachowaniu tajemnicy i autorytetu guru. Nie można jednak twierdzić, że klasyczna literatura tantryczna jednomyślnie potępiała wszystkie agresywne praktyki. Gdyby tak było, nie opisywałaby ich tak szczegółowo.
Tradycja zachowała wiedzę o działaniach agresywnych, ale równocześnie otoczyła je systemem zakazów, usprawiedliwień i ostrzeżeń przed konsekwencjami.
Czy vidveṣaṇa mogła rzeczywiście działać?
Odpowiedź zależy od tego, co rozumiemy przez „działanie”. Należy oddzielić świadectwa historycznej wiary od dowodu nadnaturalnej skuteczności.
Czy wierzono w jej skuteczność?
Tak. Potwierdzają to teksty, komentarze, rękopisy oraz późniejsze tradycje lokalne. Dla praktykujących mantra i rytuał nie były symbolicznym teatrem, lecz rzeczywistymi narzędziami oddziaływania na świat.
Czy mogła doprowadzić do realnego konfliktu?
Było to możliwe za pośrednictwem zwykłych mechanizmów psychologicznych i społecznych. Jeżeli obrzędowi towarzyszyły plotki, fałszywe oskarżenia, zastraszanie, podrzucone przedmioty, anonimowe wiadomości albo poinformowanie ofiar, że zostały objęte klątwą, mogło dojść do rzeczywistego pogorszenia relacji.
Znaczenie mogą mieć wówczas:
- sugestia i efekt nocebo;
- wzrost lęku oraz podejrzliwości;
- selektywne dostrzeganie negatywnych zdarzeń;
- samospełniająca się przepowiednia;
- błędne interpretowanie zachowania drugiej osoby;
- przypisywanie przypadkowych konfliktów działaniu rytuału;
- celowa manipulacja informacją przez osobę trzecią.
W takim przypadku „skuteczność” nie wymaga nadnaturalnej energii. Wystarcza ingerencja w emocje, informację i wzajemne zaufanie.
Czy istnieje naukowy dowód działania mantry lub yantry na odległość?
Nie istnieją wiarygodne i powtarzalne badania wykazujące, że sam rytuał może – niezależnie od znanych mechanizmów społecznych, psychologicznych i fizycznych – wzbudzić wrogość pomiędzy nieświadomymi go osobami.
Nie unieważnia to historycznego ani religioznawczego znaczenia vidveṣaṇy. Oznacza jedynie, że świadectwo wiary w działanie obrzędu nie jest tym samym co naukowy dowód jego skuteczności.
Współczesne reinterpretacje
We współczesnych materiałach duchowych można spotkać łagodniejsze, symboliczne objaśnienia vidveṣaṇy. Bywa ona przedstawiana jako „oddzielenie człowieka od toksycznego przywiązania”, „rozpoznanie konfliktu wewnętrznego” albo „zerwanie więzi z negatywnym wzorcem”.
Takie interpretacje mogą być wartościowe jako metafory pracy psychologicznej, ale nie powinny być przedstawiane jako pierwotne znaczenie terminu. W klasycznym kontekście vidveṣaṇa oznaczała przede wszystkim wywołanie wrogości pomiędzy rzeczywistymi osobami lub grupami. Wewnętrzna, terapeutyczna wykładnia jest późniejszą reinterpretacją.
Najczęstsze błędy dotyczące vidveṣaṇy
| Popularne twierdzenie | Korekta |
|---|---|
| Vidveṣaṇa jest „szóstą karmą”. | Jest jednym z sześciu działań, zwykle wymienianym jako czwarte. |
| Wszystkie ṣaṭkarman są czarną magią. | Do zestawu należy również pokojowe i ochronne śānti. |
| Kālā jādu jest dawną kategorią sanskrycką. | To przede wszystkim współczesne określenie hindi. |
| Bagalāmukhī jest boginią vidveṣaṇy. | Najsilniej wiąże się ją ze stambhaną, czyli zatrzymaniem i unieruchomieniem. |
| Istnieje jeden ustalony rytuał vidveṣaṇy. | Teksty i tradycje różnią się bóstwami, mantrami oraz systemami odpowiedniości. |
| Opis rytuału dowodzi jego skuteczności. | Źródło historyczne dowodzi istnienia przekonania i praktyki, nie nadnaturalnego mechanizmu. |
Podsumowanie
Vidveṣaṇa była rzeczywistą kategorią indyjskiej magii rytualnej, a nie wynalazkiem współczesnego Internetu. Jej tradycyjnym celem było wzbudzenie wzajemnej wrogości, utraty zaufania i konfliktu pomiędzy dwiema osobami albo zbiorowościami.
Należała do agresywnych zastosowań rytuału określanych jako abhicāra i występowała jako jeden z elementów klasyfikacji ṣaṭkarman. Sama klasyfikacja nie była jednak całkowicie jednolita: zestaw działań, ich kolejność, bóstwa, kolory i inne odpowiedniości zmieniały się w zależności od tekstu oraz tradycji.
Śāradātilakatantra jest ważnym świadectwem systematyzacji sześciu działań, natomiast Uḍḍīśatantra reprezentuje świat praktycznych „tantr magii”, zachowanych w niejednolitych i trudnych do datowania redakcjach rękopiśmiennych. Współczesne utożsamianie vidveṣaṇy z „czarną magią”, Bagalāmukhī albo jednym uniwersalnym obrzędem nie oddaje złożoności materiału historycznego.
Definicja: Vidveṣaṇa to należąca do agresywnych zastosowań indyjskiej magii rytualnej operacja, której przypisywanym celem było wzbudzenie wzajemnej wrogości, utraty zaufania i konfliktu pomiędzy dwiema osobami albo zbiorowościami. W średniowiecznych kompendiach tantrycznych występuje jako jedno z sześciu ṣaṭkarman, choć skład tej grupy oraz szczegóły jej rytualizacji różnią się w zależności od tekstu i tradycji.
Źródła i literatura
- Goudriaan, Teun; Gupta, Sanjukta, Hindu Tantric and Śākta Literature, Otto Harrassowitz, Wiesbaden 1981. Opis publikacji w Google Books.
- Goudriaan, Teun, Māyā Divine and Human: A Study of Magic and Its Religious Foundations in Sanskrit Texts, Motilal Banarsidass, Delhi 1978.
- Kinsley, David R., Tantric Visions of the Divine Feminine: The Ten Mahāvidyās, University of California Press 1997; wyd. Motilal Banarsidass 1998. Podgląd publikacji.
- Lakṣmaṇadeśikendra, Śāradātilakatantra, z komentarzem Rāghavabhaṭṭy, wyd. Arthur Avalon. Skan wydania w Internet Archive.
- Bühnemann, Gudrun, „The Śāradātilakatantra on Yoga: A New Edition and Translation of Chapter 25”, Bulletin of the School of Oriental and African Studies, 2011. Strona publikacji.
- Ullrey, Aaron Michael, Grim Grimoires: Pragmatic Ritual in the Magic Tantras, rozprawa doktorska, University of California, Santa Barbara 2016. Pełny opis i tekst rozprawy.
- Uḍḍīśatantra, rękopis MS. Ind. Inst. Sansk. 27, datowany na 1818 rok. Rekord katalogowy University of Oxford.
- Uḍḍīśatantra, rękopis A 223-9, Nepal-German Manuscript Preservation Project. Opis rękopisu.