Somnambulik – śpiący kaznodzieja

Sny

August Schüler, robotnik z Prowincji Poznańskiej, miał podczas snu wygłaszać długie, spójne kazania, mimo że nie otrzymał rozległego wykształcenia. Relacja przedrukowana w „Psychische Studien” w sierpniu 1882 roku opisuje jego nocne przemowy, warunki życia i obserwacje słuchaczy. Autor rozpatruje je jako niezwykłe zjawisko życia psychicznego, a tekst zamyka przytoczone świadectwo miejscowego pastora. Śródtytuły dodano redakcyjnie.

„Śpiący kaznodzieja” z Prowincji Poznańskiej

W Prowincji Poznańskiej, niedaleko miasteczka Rogasen, we wsi Gross-Galle, żyje człowiek znany w całej okolicy, a częściowo również w bardzo odległych miejscach, jako „śpiący kaznodzieja”1. Niemal każdej nocy, krótko po zaśnięciu i bezpośrednio przed przebudzeniem, wygłasza kazanie trwające od kwadransa do dwóch godzin: zgodne z Pismem Świętym i budujące, a co więcej — spójne i przejmujące. Niekiedy zaś, zwłaszcza rano, wypowiada krótki hymn pochwalny lub modlitwę.

Ten osobliwy człowiek nazywa się August Schüler, ma pięćdziesiąt cztery lata i podobno od dwudziestu sześciu lat posiada wspomnianą właściwość. Rozmaite nieszczęścia pozbawiły go majątku, który wcześniej sam zdobył; obecnie jako robotnik i ojciec rodziny żyje w największym niedostatku. Nigdy nie otrzymał szczególnego wykształcenia. W wiejskiej szkole, do której uczęszczał, nie dotarł nawet do pierwszej klasy.

Przebieg nocnych przemówień

Zanim mężczyzna zacznie głosić kazanie, wydaje słyszalne jęki. Towarzyszy im, a następnie utrzymuje się, stan podobny do sztywnego skurczu. Leży na plecach nieruchomy, niewrażliwy również na bodźce zewnętrzne, z rękami skrzyżowanymi na piersi, silnie się pocąc i nie nabierając oddechu. Początkowo wyrzuca z siebie zawsze kilka urywanych słów lub zdań, po czym wkrótce przechodzi w stale narastający potok wymowy.

Same przemowy są wyposażone we wszelkie środki sztuki retorycznej i zdaniem nadsyłającego z pewnością sprostałyby dość wysokim wymaganiom, jakie słusznie stawia się kaznodziei przemawiającemu z ambony. Zwykle dotyczą takich spraw i obracają się wokół takich myśli, które szczególnie zaprzątają Schülera za dnia.

W pięciu przemowach zapisanych stenograficznie przez nadsyłającego nieustannie powracała myśl o lękliwym zamartwianiu się. Mężczyzna rzeczywiście żyje w troskach i najwyraźniej poczytuje to sobie za grzech. Jego niespokojne kaznodziejstwo może więc być zwierciadlanym odbiciem jego życia psychicznego.

Kazania zawsze wychodzą od złudzenia rozmowy z zamożnym przyjacielem, prowadzonej w najgłębszej samotności. U ich podstaw regularnie leży tekst, najczęściej biblijny, który określa i podporządkowuje sobie tok myśli przemówienia.

Wiara, miłość i poranny hymn

Somnambulik w osobliwy sposób uwzględnia przy tym porę dnia i inne okoliczności czasowe, nigdy jednak miejscowe otoczenie ani obecne osoby. W sobotę 24 czerwca o godzinie jedenastej wieczorem głosił kazanie o tekstach: „Uwierz w Pana Jezusa Chrystusa, a będziesz zbawiony ty i twój dom” oraz „Miłuj Boga całym sercem, ze wszystkich sił, całym umysłem, a bliźniego swego jak siebie samego”.

„Wiara i miłość” były zatem nieustannie powracającymi słowami, które w najrozmaitszy i najbardziej poruszający sposób kładł na sercu wyobrażonym oraz rzeczywistym słuchaczom. W niedzielę 25 czerwca o trzeciej nad ranem rozpoczął prawdziwie poetycki hymn poranny słowami: „Bądź pozdrowiony, piękny poranku!”.

Kazania, choć całkowicie spójne i logicznie prowadzone, nie mają zwyczajowego, organicznego podziału na temat i części. Wypełnia je jednak takie mnóstwo słów Pisma i wersetów pieśni, że już sama potrzebna do tego znajomość Pisma zasługiwałaby na podziw.

Obserwacje słuchaczy

Kiedy mija ekstaza, w którą śpiący najczęściej wprawia się swoim przemawianiem, zapada głęboka cisza. Nadsyłający przez dłuższy czas trzymał zwilżony grzbiet dłoni przed nosem śpiącego — jego usta są wówczas mocno zamknięte — i przekonał się o całkowitym braku oddechu przez dziesięć do piętnastu minut.

Kończyny śpiącego można zgiąć tylko przy użyciu wielkiej siły. Jeżeli to uczyniono, po przebudzeniu odczuwa on silny ból. Z bliska i z daleka, nawet w najbardziej niesprzyjających warunkach, na kazania przybywają ciekawi i pobożni słuchacze ze wszystkich warstw społecznych. Izba sołtysa w Kaliska — gdzie Schüler przebywał we wspomnianym czasie — okazała się zbyt mała i ludzie stali aż na ulicy. Niektórzy przybyli z odległości wielu mil.

Niedostatek i pobyt w zakładzie dla psychicznie chorych

Przed kilku laty August Schüler został podobno z zawiści umieszczony w zakładzie dla psychicznie chorych. Po kilku tygodniach ponownie go jednak zwolniono, ponieważ nie znaleziono u niego najmniejszego zaburzenia psychicznego. Niestety w tym czasie, gdy jego rodzina była pozbawiona żywiciela, utracił resztę swojego mienia.

Jak dalej doniesiono nadsyłającemu, mężczyzna ciężko pracuje przez cały tydzień i zupełnie nie ma czasu na naukę. Po swoich napadach wcale nie czuje się znużony. Przeciwnie: zapytany, zapewnia uprzejmie, że spał znakomicie.

U naocznych słuchaczy wszystkie okoliczności łatwo budzą wiarę w cudowny fakt, w wyższą boską inspirację Schülera. Na jawie jest on człowiekiem prostym i rozsądnym, lecz bynajmniej nie szczególnie wykształconym, zwłaszcza nie uczonym; za to bardzo bogobojnym.

Jednak również ci, którzy nie potrafią wznieść się do takiego pojmowania, usłyszawszy jego kazania, nie będą mogli zaprzeczyć pewnemu cudowi życia psychicznego. Niewykształcony człowiek potrafi bowiem niekiedy — jak zdarzyło się we wspomnianą sobotę i niedzielę — w ciągu dwudziestu pięciu godzin wygłosić pięć budujących i zręcznych kazań, z których żadne nie jest podobne do pozostałych.

Dawniej Schüler popadał w swój stan tylko od czasu do czasu, najczęściej w soboty i niedziele. Od czasu nieuzasadnionego zamknięcia w zakładzie dla psychicznie chorych doszło jednak do tego, że każdej nocy doznaje takiego napadu. Ponieważ za każdym razem wygłasza kazanie różniące się treścią od innych i oparte na innym tekście, należy w każdym razie wykluczyć zarówno przypuszczenie starannego wyuczenia się przemówień, jak i oddziaływania obcego mu ducha.

Plan publikacji kazań i świadectwo pastora

Pięć zapisanych stenograficznie kazań ma zostać wydrukowanych w formie broszury, aby udostępnić ich treść szerszym kręgom w podwójnym celu. Po pierwsze, ma to zaradzić niepewnemu położeniu „śpiącego kaznodziei”. Po drugie zaś, za pomocą rzeczywiście trafiających do serca wypowiedzi prawdziwie pobożnego, zdecydowanie chrześcijańskiego światopoglądu, pomóc w szerzeniu Królestwa Bożego — do czego kazania te istotnie wydają się odpowiednie.

Być może poniższe świadectwo pastora z Gross-Galle, w którego parafii żyje Schüler — opatrzone pieczęcią kościelną i znajdujące się w posiadaniu nadsyłającego — zdoła rozproszyć ewentualne wątpliwości co do prawdziwości przekazanych tutaj faktów:

„Na żądanie zaświadczam, że chałupnik August Schüler z Gr.-Galle w stanie podobnym do sztywnego skurczu wygłasza zgodne z Pismem Świętym i budujące kazania. Przynajmniej mogę to poświadczyć w odniesieniu do dwóch, których wysłuchałem.

P. Kruska w Gr. Galle, powiat Wongrowitz”.

Przypis oryginalny

1. Zaczerpnięto z dodatku do numeru 152 „Reichsbote”, Berlin, niedziela 2 lipca 1882 roku. Zamieszczamy ten artykuł na dowód, że również szczerzy teologowie naszych czasów nie pozostają obojętni wobec takich i podobnych osobliwych zjawisk życia psychicznego w swoich parafiach i nie zawsze wietrzą w nich dzieło diabła. — Redakcja. ↩

Źródło

Ein Somnambuler. [„Somnambulik”], „Psychische Studien”, rocznik IX, zeszyt 8, sierpień 1882, s. 380–382; autor niepodany. Według przypisu redakcji przedruk z dodatku do „Reichsbote”, Berlin, nr 152 z 2 lipca 1882 roku.